DR. TARIK EFE KENDİR / LİMAN PROFESYONELİ

TÜRKİYE-IRAK KALKINMA YOLU FIRSAT PENCERESİ

Siyasi gerginlikler, her geçen gün dünya ticaretinde tedarik zincirlerinde rotaların güvenilirliği konusunun daha da tartışılmasına yol açmaktadır. Bu nedenle de, dünya ülkeleri kendi siyasi gruplaşmalarına göre yeni güzergahlara yönelme yönünde hareket etmektedirler. Bu bağlamda, Uzak Doğu’dan Avrupa pazarına doğru çeşitli ticaret yolları kullanılmakta, denenmekte ya da oluşturulmaya çalışılmaktadır. Kullanılan bazı güzergahlar zaman zaman bölgesel krizler, kazalar, istenmeyen olaylar nedenleri ile kullanılmaz hale gelmekte ya da tıkanmakta ya da sekteye uğramaktadır. Bu gibi durumlar ticaret yollarını alternatif güzergahları kullanma yoluna itmektedir. En son yaşanan İsrail-Filistin savaşı sonrası Kızıldeniz de oluşan Husiler kaynaklı gelişmeler, ticari gemilerin özellikle Ümit Burnu rotasını kullanmalarına yol açmıştır. Bu durum, tedarik zincirlerinde geçikmelere ve ilave maliyetlere neden olmuştur. Diğer taraftan, Uzak Doğu-Avrupa hattında yüklerin transferleri için günümüzde kullanılan ve kullanılması muhtemel diğer alternatif rotalar ise, İran, Rusya, Irak ve Türki Cumhuriyetleri üzerinden olan rotalardır. Bu rotaların da, ya kapasite yetersizliği, ya altyapı eksikliği-kısıtlılığı, ya prosedürler ya bilinirlikleri ya da siyasi gerilimler-savaşlar nedeni ile ihtiyaçlara tam anlamı ile cevap veremedikleri görülmektedir.

Bu rotaların önemli bir kısmı, dolaylı veya direk olarak jeopolitik bağlamda Türkiye ile bağlantılıdır. Diğer taraftan, belki de bu rotalardan en önemli olabilecek olanı ve de gelecekte emre idame edilecek kapasite büyüklüğü nedeni ile Uzak Doğu-Avrupa hattına hizmet verebilecek Irak Al Faw ve Umm Qasr limanları üzerinden planlanan Kalkınma Yolu projesidir (Resim 1). Proje Basra körfezinde yatırımı devam etmekte olan Al Faw limanı üzerinden ana hatta Avrupaya ve diğer bir yaklaşımla da Akdeniz ülkelerine, Türkiye üzerinden bir lojistik köprü kurulması temeline dayanmaktadır. Aynı zamanda bu rota, mevcutta Irak’ın en büyük liman kompleksi olan Umm Qasr Limanı ile bağlantılıdır.

Resim 1. Süveyş Kanalı ile Kalkınma Yolu Rotalarının gösterimi. (1)

Bu rotanın gelecekte, mevcutta dünya ticaretinde önemli bir paya ve öneme sahip olan Süveyş Kanalı rotasına önemli bir rakip olacağı aşikardır. Diğer önemli bir nokta ise, Süveyş kanalında oluşabilecek herhangi bir darboğazda ya da Kızıldeniz üzerindeki herhangi bir siyasi gerilimde oluşabilecek riskler karşısında, bu rotanın tedarik zincirlerinin devamlılığı sağlayabilecek en önemli rota olarak karşımıza çıkacak olmasıdır. Aynı zamanda, operasyonel olarak Irak Kalkınma Yolunun, kullanılabilecek en ekonomik, değişikliklere en hızlı cevap verebilecek ve en hızlı transit zamana sahip olabilecek bir rota olacağı açıktır. Diğer taraftan, hareket halindeki gemilerin hızlıca rota değiştirebileceği bir konumda yer alması da, önemli bir avantajdır.

Ayrıca, günümüzdeki İsrail-İran savaşında dahi Hürmüz Boğazının kapanması durumunda bile, Hürmüz Boğazını by-pass edebilecek hatlar Şarika-Khorfakkan Limanından Şarika-Halid Limanına veya Dubai-Cebel Ali Limanına veya Abu Dabi-Khalifa Limanına hızlıca oluşturulabilmektedir. (Resim 2) (2) Bu rota, Kalkınma Yolu güzergahının devamlılığını ve güvenilirliğini sağlama yönünde önemli bir parametredir.

Resim 2. Hürmüz Boğazının kapanması durumunda, Kalkınma Yoluna ulaşım için alternatif rotalar. (2)

Bu Kalkınma Yolu güzergahın tam anlamı ile devreye alınması her ne kadar önemli bir yatırım finansmanı ve zaman gerektirse de, mevcut Umm Qasr limanı üzerinden başlayacak girişimler süreci hızlandıracaktır. Nitekim, Irak Ulaştırma Bakanlığı, Irak'ın Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği (IRU) koordinasyonunda Uluslararası Kara Taşımacılığı Sistemi (TIR) üzerinden Mersin-Umm Qasr- Khalifa Port (Abu Dabi) rotasında ilk deneme transit geçişinin Mart ayı içerisinde gerçekleştirildiğini bildirmiştir. Bu kapsamda da, 1 Nisan 2025 tarihi itibari ile transit geçişlerin tam operasyonel olarak devreye alındığı belirtilmektedir. Bu proje kapsamında, güzergaha bağlı olarak taşıma süresinin %80, maliyetlerin ise %38 oranlarında azalması öngörülüyor. (3, 4)

Herhangi bir istenmeyen durumda herhangi bir rota üzerinde gerekebilecek ilave kapasitelerin emre adame hazır bulunması, tedarik zincirleri için önemli bir noktadır. Bu kapsamda da, Umm Qasr Liman Bölgesinin gelecekte aynı zamanda Al Faw limanının bir yedeklemesi olarak yer alabilecek olması bir avantaj olacaktır. Draft kısıtlamaları haricinde bu liman, Al Faw limanında oluşabilecek herhangi bir darboğazda direk olarak tedarik zincirlerinin güvenilirliğini daim kılabilecektir.

Ayrıca, hem Umm Qasr hem de Al Faw limanları konumları ve planlanmaları itibari ile geniş geri sahalara sahiptirler. Örneğin, Umm Qasr limanı, hali hazırda liman geri sahalarında faaliyette olan fabrika ve depolama alanlarına sahip olmakla beraber master planları yapılmış geniş, yatırım yapılabilir arazilere de sahiptir. Benzer şekilde, Al Faw limanında da planlanan geniş geri sahalar Endüstri-Liman arayüzü oluşumuna önemli katkı sağlayarak, ticaretin daha da gelişmesine, tedarik zincirine doğrudan bağlantı sağlama, hızlı-ekonomik nakliye ve istenilen ürünlere zamanında erişebilme yolunda önemli kazanımlar sağlayabilecek konumda olacaktır (Resim 3).

Diğer taraftan, Husiler kaynaklı olaylar neticesinde önemli derece de konteyner gemisinin Süveyş Kanalı yerine Ümit Burnu’na yönelerek rotalarındaki hedef ülkelere önemli zaman ve maliyet kaybı ile gittikleri görülmüştür. Eğer, bu kriz durumunda Al Faw limanın ya da Umm Qasr limanın altyapıları ve koridor bağlantıları hazır olsa idi, belki de bu yüklerin önemli bir kısmı Irak-Türkiye üzerinden Avrupa’ya aktarılabilirdi. Bu bağlamda, gelecekte oluşabilecek benzer herhangi başka bir darboğaza hazır olmak bağlamında Kalkınma Yolu projesine gereken önemin verilmesi yerinde olacaktır. Hiç değilse bu zaman diliminde, TIR kapsamında başlatılan projenin Umm Qasr Liman bölgesi üzerinden yoğunlaşarak kullanılması, süreci hızlandıracaktır. Ayrıca, proje bilinirliğinin artırılması yönünde yapılacak çalışmalar, projenin hızlandırılması yönünde olacak ilgiyi artıracak, tamamlanma sürecini hızlandıracak, tedarik sürelerine önemli katkılar sağlayarak, nakliye şirketlerinin bu yönde güzergahlarını yeniden yapılandırmalarına olanak sağlayacaktır. Aynı zamanda bu durum da, Umm Qasr rotasının kullanılması, mevcutta gönderilen yükler için önemli bir zaman ve maliyet avantajı sağlayabilecektir.

Resim 3. Al Faw Master Plan. (5)

Sonuç olarak, Türkiye’nin bulunduğu jeopolitik konumda, tedarik zincirlerinin yönetiminde ve yönlendirilmesinde önemli bir köprü olarak yer alması, hem bölgede etkinliğinin artmasına, ülke ticaretinin gelişmesine, ilave gelirler elde etmesine, hem de ülke ürünlerinin gelecekte tercih edilebilir konumlara itilmesine önemli katkılar sağlayacaktır. Bu bağlamda da, Kalkınma Yoluna olan gerekli önemin tüm taraflarca verilmesi, gerekli hazırlıklar ve yatırımlar için gereken çalışmaların yapılması ve sürece olabilecek etkin katılım ile hem operasyonel hem inşai hem bilgi teknolojileri hem de ekipman tedarik fırsatlarının değerlendirilmesi yönünde Türkiye’yi bir adım önde kılacaktır. Aynı zamanda, özellikle Al Faw limanında planlanan operasyonlarda Türkiye olarak aktif yer alınması, süreçlerin yönetilmesinde doğrudan önemli bir avantaj olacaktır.

KAYNAKÇA