ENES OĞUZHAN AĞCA / KUMPORT CAO

ZAMAN VE MEKAN EKSENİNDE SON 5 YILDA LİMANLARIMIZA ETKİ EDEN KÜRESEL VE BÖLGESEL GELİŞMELER

1. Giriş

Zaman ve mekân, felsefecileri asırlar boyu meşgul etmiş basit gibi görünen ancak karmaşıklığı ile hayrete düşüren iki önemli kavramdır. Platon, zamanı idealar dünyasının “hareketli bir sureti”, Aristotales ise mekânı nesnelerin bulunduğu yer olarak tanımlar. Orta çağa geldiğimizde Aristotelesçi düşünce ile temellendirilmiş daha kapsamlı düşünceler yerine almış; İbn Sina, Farabi ve İbn Rüşd bu konuya eğilmiştir. Orta çağda genel felsefe, zamanı hareket ile bağdaştırma mekanı ise diğer cisimlere göre bir cismin konumlanması olarak öne çıkarmıştır. Günümüzde “zaman ve mekan” kavramları ile ilgili benim en sevdiğim yaklaşım Einstein’ın “Görelilik Teorisidir” (Relativity Theory). Bu teoriye göre zaman ve mekan görelidir; gözlemcinin hareketine bağlıdır. Zaman ve mekan ayrı ayrı şeyler değildir, birlikte “uzay-zaman” adı verilen dört boyutlu yapıyı oluştururlar.

Alman sosyolog Hartmut Rosa, modern toplumların sürekli bir "hızlanma" içinde olduğunu savunur: teknoloji, sosyal değişim ve yaşam temposu sebebi ile yaşamın hızlandığı hissedilir. Henüz fiziksel olarak zaman olgusunun hızlandığı kabul görmese de psikolojik ve sosyolojik olarak zamanın daha hızlı aktığı ve değişimin çok hızlı gerçekleştiği dönemleri tecrübe ediyoruz.

2. Limanlarımızı Etkileyen Olaylara Zaman-Mekan felsefesi ile bakış

Bu felsefeler ışığında (zaman-mekan-olay) son 5 yılda yaşanan bölgesel ve küresel gelişmeleri ve bu gelişmelerin konteyner limanlarına etkilerini kısaca bir inceleyelim.

Covid-19 pandemisi

Zaman: Ocak 2020-2022 Mekan: Tüm dünya

COVID-19 pandemisi, küresel tedarik zincirlerinin kırılganlığını ve stratejik önemini açıkça ortaya koymuştur. Ani değişen talepler karşısında bu kırılganlık doğrudan tecrübe edilmiştir. Özellikle yarı iletkenler gibi kritik sektörlerde yaşanan malzeme ve tedarik sıkıntılarının, çok sayıda ürün grubunu doğrudan etkileyebileceği net bir şekilde anlaşılmıştır.

Başlangıçta bölge ve ülkemiz limanlarında ciddi bir durağanlık ve hacim kaybı yaşanacağı düşünülse de, ilk şok dalgasının atlatılmasının ardından limanlarımızda ciddi yoğunluklar meydana gelmiştir.

Rusya – Ukrayna Savaşları

Zaman: Şubat 2022 – Günümüz Mekan: Karadeniz ve Çevre Bölgesi

Rusya’nın Ukrayna topraklarına taarruzunun başlaması sonrası, ilk önce Ukrayna’nın tedarik zincirini kesmek amacı ile limanları kullanım dışı bırakılmaya gayret edilmiştir. Ukrayna’nın ana limanları olan Odesa ve Chornomorsk Limanları’nın kullanımları Rusya tarafından durdurulmuştur. Rusya’nın Novorossisk Limanı da bu konuda kısmen etkilenmiştir.

Bu limanların kullanımlarının kısmen veya tamamen durması ile tedarik zincirindeki bir halka kopmuş; neticesinde başta Marmara Bölge limanlarımız olmak üzere Karadeniz Transit konteynerleri limanlarda sıkışmıştır. Daha sonrasında ise Rusya’ya karşı yapılan ambargo ve Ukrayna’nın limanlarının kullanım dışı olması sebebi ile bu konteynerler uzun süreler limanlarımızı kilitlemiştir. Bu olay da limanlarımızda ciddi yoğunluk yaşanmasına sebebiyet vermiştir.

İsrail – Filistin Savaşlarında Yeni Dönem ile Husi Hareketi’nin Saldırıları

Zaman: Ekim 2023 – Günümüz – Mekan: Orta doğu ve Çevre Bölgesi

Re’im müzik festivali saldırısı ile başlayan ve daha sonra İsrail’in Gazze’ye yaptığı soykırım hareketleri devam eden İsrail-Filistin savaşındaki yeni dönem daha sonrasında bazı ülkelerin İsrail’e karşı ticari yaptırımları ile sonuçlanmıştır. Ülkemizde de İsrail’e olan ihracat ve ithalat kalemlerinin yasaklanması bazı sektörleri olumsuz etkilemiştir.

Ayrıca bu savaşı bahane ederek 1990 yıllarında kurulmuş olan ve 2004 yıllarında silahlanan Yemen’de faaliyet gösteren Husi Hareketi, Süveyş kanalından geçmekte olan ve İsrail’e uğrak yapan gemilere saldırılar düzenlemeye başlamıştır. Bunun neticesi olarak Uzak Doğu – Avrupa/Akdeniz hattında sefer yapan büyük denizcilik firmaları gemileri Ümit Burnu’ndan dolaştırmaya başlamış. 2024 Ocak Ayında ülkemiz limanlarında hacimlerin dönemsel düşüşü ile sonuçlanmıştır. Ancak İsrail ile çalışmayan alternatif küçük hatların doğuşu ve bu hatların Süveyş Kanalı’nı geçerek ve daha kısa zamanda ve daha az maliyetle konteyner transferleri sektöre yeni oyuncular eklemiştir. Bu oyuncuların, sektörün önde gelen firmalarına kıyasla gemi sayılarının ve sistem altyapılarının henüz yeterli olmaması nedeniyle, başta Marmara Bölgesi olmak üzere limanlarımızda, özellikle Karadeniz transit konteynerlerinde bir sıkışıklık ve genel anlamda bir yoğunluk yaşandığı gözlemlenmiştir.

3. Sonuç

Ülkemiz Asya ile Avrupa’yı bağlayan küresel ticaret arterlerinin merkezinde, boğazlar, limanlar, otoyollar, demiryolları ve sanayi altyapısıyla dünya ticareti için vazgeçilmez bir noktadadır. Bu yönüyle sadece Avrasya’nın değil tüm dünyada da jeopolitik ve ekonomik güvenlik dengesinde belirleyici bir rol oynamaktadır.

Yukarıda verdiğimiz ve çoğaltılabilecek örnekler ile baktığımızda son 5 yılda olumlu yada olumsuz görülen her türlü gelişmeler neticesinde limanlarımızın kritikliği ve önemi ile kapasite sorunları ön plana çıkmaktadır. Zaman, mekan ve olaylardan bağımsız olarak kapasite sorunlarının çözülmesi gerektiği görülmektedir.

Önümüzdeki dönemde ABD’nin yaptırımlarının ihracatımıza önemli pozitif etki yaratması beklenmektedir. Ayrıca Çin-Avrupa / Çin-Karadeniz hattında yaşanabilecek hacim artışlarının yine geçiş yolu üzerindeki Türkiye için avantaj yaratacağı tahmin edilmektedir. Günümüzde bile Rusya transitleri Doğu Akdeniz, Ege ve Türkiye limanlarında sıkışmaya devam etmektedir. Transit konteyner pastasından daha fazla pay alma şansımız her zaman bulunmaktadır.

Türk limancılığı, teknolojik dönüşümler, yeni nesil ekipmanlar ve dijitalleşme odaklı yatırımlarla verimliliğini artırmaya devam etmektedir. Ancak bu yatırımlar, mevcut kapasite sorunlarına kalıcı çözümler üretmekte yetersiz kalmaktadır. Özellikle belirli bir doluluk seviyesini aşan limanlarda, doğrudan görünmeyen ancak işletme giderlerini artıran ek maliyetler ortaya çıkmakta; bu durum da limanlarımızın uluslararası rekabet gücünü olumsuz etkilemektedir. Sektörümüz, bütüncül bir bakış açısıyla bu sorunlara eğilmeli ve ticaret kapasitemizi artıracak, rekabetçiliğimizi güçlendirecek adımları hızla hayata geçirmelidir.