DOÇ. DR. SEDAT BAŞTUĞ

Lİman BİlİŞİm Sİstemlerİnde Rİsk YÖnetİmİ

1. Giriş

Dördüncü Kuşak Endüstriyel Devrim (4IR), Dünya Ekonomik Forumu tarafından ortaya atılan bir terim olup, tedarik zincirine birçok yıkıcı teknolojiyi getirmekte ve bu, yapay zekâ (AI) ve makine öğrenimi (ML), gelişmiş analitik (betimleyici, kestirimsel ve belirleyici dahil), blok zinciri, Endüstriyel Nesnelerin İnterneti (IoT) cihazları ve sensörler, robotlar, otomasyon, otonom sistemler, dijital ikizler ve 5G ağları gibi yetenekleri içermektedir. Otonom sistemler bağlamında, insansız hava araçlarının (“UAV ‘lar”, ancak daha yaygın olarak dron olarak bilinirler) gelişimi, liman topluluğu kritik altyapılarına hem tehditler hem de faydalar getirmektedir. Deniz otonom yüzey gemilerinin (MASS) hızlı gelişimi, limanlarda filo dijital uzaktan operasyon merkezleri ve dijital filo güvenlik ve gözetim merkezlerinin ortaya çıkmasıyla birlikte, siber güvenliğin güçlü bir şekilde yönetilmesi gereken birincil bir risk olarak ortaya çıkarmaktadır. Liman topluluklarının dijital dönüşümünün ötesinde, 4IR, küresel ticaret güvenliğine daha bütünsel bir yaklaşımla ele alınması gereken kendi zorluklarını getirmektedir.

Bilişim teknolojilerinin hızla geliştiği ve dijital dönüşümün iş dünyasında yaygınlaştığı günümüzde, limanlar da bu dönüşümden önemli ölçüde etkilenmektedir. Liman bilişim sistemleri, modern limanlarda yüklerin taşınması, gümrük işlemlerinin yürütülmesi, lojistik süreçlerinin yönetilmesi ve genel liman yönetimi gibi kritik operasyonları desteklemekte kullanılmaktadır. Bu sistemler, liman operasyonlarının verimliliğini artırmak, güvenlik önlemlerini güçlendirmek ve rekabet avantajı elde etmek için vazgeçilmezdir. Ancak, bu teknolojilerin karmaşıklığı arttıkça ve dijital tehditler çeşitlenip yoğunlaştıkça, bu sistemlerin güvenliği ve kesintisiz çalışmasını sağlamak daha da zorlaşmakta, dolayısıyla etkili bir risk yönetimi yaklaşımını zorunlu kılmaktadır. Bu bağlamda, liman bilişim sistemlerinin güvenli ve verimli bir şekilde işletilmesi için risk yönetimi stratejilerinin geliştirilmesi ve sürekli olarak güncellenmesi gerekmektedir.

1.1. Dördüncü Kuşak Endüstriyel Devrim Kapsamında Liman Bilişim Sistemleri Nedir?

Liman bilişim sistemleri, liman operasyonlarını destekleyen bilgi teknolojisi altyapıları ve uygulamalarını içerir. Bu sistemler, yük hareketlerinin takibi, gümrük işlemleri, lojistik yönetimi, güvenlik gözetimi ve liman yönetimi gibi çeşitli işlevleri yerine getirir. Bu altyapılar limanların tüm yükleme, tahliye, yük işlem, gümrükleme ve farklı katma değerli operasyonlarında kullanılmaktadırlar. Liman bilişim sistemleri limanların yönetişim problemlerini çözmek için ortaya çıkmışlar ve günümüzde vazgeçilmez olmuşlardır. Şekil 1’de de görüldüğü üzere, paylaşım ekonomisinin yaratıcı yıkıcılığı geleneksel iş modellerini ve kurumsal yapıları yeniden pozisyon almaya zorlamıştır. Bunun en güzel örneklerinden biri de Asset Light İş Modelidir. Türkçe’ye hafif varlıklı veya mülksüzleştirme olarak aktarılan bu model, şirketlere; kullanıma bağlı olarak ömrü tükenen mal ve araçları onlara sahip olmaksızın kullanılmasını, bakım ve organizasyon maliyetlerinden tasarruf edilmesini önermektedir. Bu önerinin yarattığı pazarı da, Asset Light modeline göre organize olan şirketler doldurmaktadır. Modelin çekirdek mantığı nedeniyle firmalara getirdiği en önemli avantaj geleneksel yapılara göre çok daha az ilk yatırım maliyetiyle çok daha hızlı büyüme, kısa sürede iş ağındaki ortak sayısını arttırma ve dolayısıyla da erişim ve kapasitesini kısa sürede arttırmayı sağlamaktadır.

Şekil 1. Limanların Yönetişim Problemlerine Bilişim Sistemlerinin Katkısı

Kaynak: Notteboom, Rodrigez & Pallis, 2021

Tüm bu pozitif yönlü artışın en önemli getirisi de firmanın minimum maliyet ve minimum zaman kullanımı ile yarattığı ölçek olmaktadır. Dezavantaj ise iş süreçlerinin kontrolünün tamamen firmanın elinde olmamasıdır. Bulut Depolama hizmeti alıp, bu hizmet üzerinden müşterilerine hizmet üreten bir firmanın süreç güvenliği, ona bulut hizmeti üreten firmanın kontrolündedir. Bu nedenle iş birliği yapılacak firmalar çok iyi seçilmelidir, zira firmanın itibarı, yüklenici firmanın ellerine teslim edilmektedir.

İster limanın kendisi ister başka bir firma bilişim sistemlerini işletsin ya da işlettirsin. Modern bir limandaki bilişim sistemlerini aşağıdaki maddeler halinde özetleyebiliriz:

1. Terminal İşletim Sistemleri (TOS): Yüklerin yerleştirilmesi ve taşınmasını yönetir.

2. Lojistik Yönetim Sistemleri (LMS): Taşımacılık ve dağıtım süreçlerini optimize eder.

3. Güvenlik Yönetim Sistemleri (SGS): Fiziksel ve siber güvenlik önlemlerini koordine eder.

4. Entegre Liman Yönetim Sistemleri (PLMS): Tüm liman operasyonlarını bütünleştirir ve yönetir.

Yukarıda ismi geçen her bir sistem birbirleri ile bağlı, konuşan sistemlerdir fakat bağlı olmaları avantaj kadar siber tehditlere karşı da açık olmalarına sebebiyet vermektedir. Dolayısı ile liman yönetiminin teknoloji seçiminde doğru bir risk yönetimi yapması ve riskleri paylaştırması gerekmektedir.

2. Siber Güvenlik, Liman Toplulukları için Neden Bu Kadar Önemli Bir Konudur?

Avrupa Birliği Direktifi 2016/1148 (NIS Direktifi) tarafından son zamanlarda vurgulandığı gibi, liman toplulukları uluslararası ticareti sürdürmek, ekonomik güvenliği sağlamak ve yeni jeopolitik, ekonomik ve teknolojik risklere karşı iş birliğini kolaylaştırmak için kritik altyapı olarak ulusal hükümetler, bölgesel ve uluslararası düzenleyiciler tarafından nitelen-dirilmektedir.

Politika yapımı ve yönetişim açısından, siber güvenliği, dünya çapında operasyonel kaos, iş kesintisi ve finansal kayıplardan kaçınmaya çalışan liman toplulukları için önemli bir konu haline gelmektedir. Siber güvenlik konuları, küresel iş liderleri tarafından jeopolitik dinamikler, düzenleyici uyum ve sürdürülebilirlikle birlikte en üst sıralarda belirtilen beş riskten biri haline gelmiştir. Dünya Ekonomik Forumu'na göre, siber suçlardan kaynaklanan ekonomik kayıp, küresel GSYİH'nın %3,4'ünü temsil eden 2020 yılında 3 trilyon ABD dolarına ulaşması tahmin edilmektedir. Artık, liman toplulukları içinde ve arasında iş birliği yaklaşımları geliştirmek ve kamu ve özel sektör paydaşları arasındaki iş birliğini artırmak için siber güvenlik diyalogunu başlatmak değil, daha da önemlisi genişletmek için zaman gelmiştir. Başlangıçta, ilk hedef, küresel bazda uygulanabilecek özel bir siber güvenlik yönetişim çerçevesi ve araç seti oluşturmaktır.

Liman otoriteleri doğal olarak oyun kurucu bir rol üstlenmektedirler. Bu rol, liman ekosistemi boyunca diyalogu kolaylaştırmak ve ticaret paydaşlarının yanı sıra şehir ve bölgesel hükümet ajansları ile milli güvenlik ve savunmadan sorumlu olan bakanlıkları da içeren bütüncül bir yaklaşımı teşvik etmek için kullanılabilir ve kullanılmalıdır. Uluslararası Limanlar ve Terminaller Örgütü (IAPH)’ne göre Siber güvenlik direnci Dünya Liman Sürdürülebilirlik Programı'nın (WPSP) temelini oluşturan 2030 BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri'nin (SDG'ler) artan bir parçasıdır. Mayıs 2017'de başlatılan WPSP, dünya çapındaki limanların gelecekteki sürdürülebilirlik çabalarını artırmayı ve koordine etmeyi amaçlamaktadır ve tedarik zincirindeki ortaklarla uluslararası iş birliğini teşvik etmeyi hedeflemektedir. Limanlar için yeni dijital teknoloji çözümlerinin uygulanmasını koordine eden birçok liman otoritesi, “Akıllı Liman” nesli olarak adlandırılan yükselen dijital ve otomatik çağda, bağlantı, görünürlük ve kontrol sağlamak için yeni dijital teknoloji çözümlerini uygulamaktadır. Bu çözümler, ticaret lojistiğini yönetmek için liman topluluk sistemleri (PCS) dahil olmak üzere, tedarik zincirlerindeki hizmeti iyileştirmektedir. PCS kuruluşları, kritik iş ilişkilerini kolaylaştıran ve operasyonları bozmak ve yerel, bölgesel, ulusal ve küresel tedarik zincirlerini kesintiye uğratmak amacıyla kasıtlı olarak hedef alınabilecek güvenilir üçüncü taraflar olarak tanınmaktadır. Avrupa Siber Güvenlik Ajansı (ENISA) ayrıca son zamanlarda liman topluluğu düzeyinde dört siber saldırı senaryosu tanıtmıştır:

Senaryo A: Hedeflenen bir saldırıyla yüksek değerli yükleri çalmak veya yasa dışı ticarete izin vermek için kritik veriler edinmek,

Senaryo B: Liman operasyonlarının tamamen durmasına neden olan fidye yazılımının yayılmasını sağlamak,

Senaryo C: Liman topluluk sistemleri üzerinde veri manipülasyonu veya çalınması için hamlelerde bulunmak,

• Senaryo D: Liman alanlarında büyük kazalara neden olabilecek işletim teknolojisi sistemlerini kullanmak,

3. Limanlarda Bilişim Risk Yönetiminin Önemi Nedir?

Liman bilişim sistemleri, büyük miktarda veri ve karmaşık işlemlerle uğraştığından, çeşitli risklerle karşı karşıya kalır. Bu riskler şunlar olabilir:

• Teknik Zayıflıklar: Liman bilişim sistemleri genellikle karmaşık bir yapıya sahiptir ve birden fazla bileşenden oluşurlar. Bu sistemlerdeki teknik zayıflıklar, kötü niyetli saldırganların sistemlere sızmasını ve hassas bilgilere erişmesini kolaylaştırabilir. Yazılım ve donanım güncellemelerinin düzenli olarak yapılması ve güvenlik açıklarının hızla kapatılması önemlidir.

• Kötü Niyetli Saldırılar: Liman bilişim sistemleri, kötü niyetli saldırıların hedefi olabilir. Bu saldırılar, bilgi çalma, veri manipülasyonu, hizmet kesintisi ve hatta fiziksel hasara neden olabilir. Kötü niyetli saldırılara karşı korunmak için güvenlik duvarları, saldırı tespit sistemleri ve güvenlik yazılımları gibi önlemler alınmalıdır.

• İş Sürekliliğini Etkileyen Doğal Afetler: Liman bilişim sistemlerini etkileyebilecek doğal afetler arasında sel, fırtına, deprem ve yangın gibi olaylar bulunmaktadır. Bu tür afetlere karşı alınacak tedbirler, sistemlerin iş sürekliliğini sağlamak için önemlidir. Yedekleme ve kurtarma planları oluşturulmalı ve düzenli olarak test edilmelidir.

• İç Tehditler: Liman bilişim sistemlerinin güvenliğini tehdit eden bir diğer risk, iç tehditlerdir. İç tehditler, liman personeli veya dışarıdan gelen kişiler tarafından bilinçli olarak veya kazara gerçekleştirilebilir. Bu tür tehditlere karşı içerideki güvenlik protokolleri ve erişim kontrolü önlemleri uygulanmalıdır.

Bu yazımızda risk yönetiminin öneminden bahsederken, sadece Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün (IMO) konuya bakış açısı değerlendirilerek siber tehditler üzerinde durulacaktır. IMO 2017 yılında artan siber saldırılar karşısında MSC.428(98) no’lu sirküleri ile Denizcilikte Siber Güvenlik Kavramına yer vermiştir. Aslında IMO duruma hem gemi işletenler hem de liman operatörleri gözünden bakmakta, bu ikisini bir madalyonun iki parçası olarak görmektedir. Bu mantığa göre IMO denizcilik şirketlerinden iki teknoloji hususunda siber güvenlik önlemlerini almalarını istemektedir:

1) Bilgi Teknolojileri (IT, Information Technology)

2) Operasyonel Teknolojiler (OT, Operational Technology)

Son zamanlarda, bazı liman toplulukları, yatırımcılar ve uzmanlarla iş birliği yaparak çevrelerindeki siber güvenlik yetenek gelişimini ilerletmek için önemli ilk adımlar atmışlardır. Örneğin, siber güvenlik çabaları, Rotterdam'daki PortXL, Dock Innovation Hub ve Singapur'daki Pier71 gibi başlıca liman ticaret merkezlerinde yeni bir yatırım hızlandırıcı dalgası, teknik mükemmeliyet merkezleri ve yenilikçi teknolojilere odaklanan akademik programlar nedeniyle hızla güçlenmektedir. Dünya genelinde bu çabaları öncülük eden bazı şirketler arasında yer alanlar arasında PortXL, Dock Innovation Hub ve Pier71 gibi şirketler bulunmaktadır. Yalnızca 2019’da risk sermayesi şirketleri, tarihi bir rekor olan 646 siber güvenlik başlangıç şirketine 7,86 milyar ABD doları yatırım yapmıştır ve bulut, mobil cihazlar, IoT / IIoT ve işletme kritik işlevlerdeki işletim teknolojisi (OT) cihazlarının büyümesi ile beslenen gelişmekte olan bilgi güvenliği küresel pazarının 120,6 milyar ABD doları olarak tahmin edildiği dikkate alındığında, teknolojik bozulma fırsatları devam edecek ve katlanarak artmaya devam edecektir.

Ve bu şekilde siber tehdit manzarası da evrimini sürdürecektir. Bu teknolojileri de birbirlerinden ayırırken farklı bir taksonomi (bkz. Tablo 1) IMO önermektedir. Şöyle ki;

Tablo 1. IT ve OT Sistemleri IMO Taksonomisi

Kaynak: IMO MSC.428(98) sirküleri ve IAHP liman topluluk siber güvenlik raporundan adapte edilmiştir.

IMO siber saldırıları önlemek maksadıyla şirketlerin bir siber risk yönetim planı oluşturmalarını talep etmiştir:

Risk yönetimi planının temel hedefleri:

1. Gemide ve limanda bulunan anahtar roldeki personelin bilgi işlem ile ilişkili rol ve sorumluluklarını tanımlamak,

2. Geminin operasyonel etkinliğini ve emniyetini tehlikeye atacak sistemleri, varlıkları ve bilgileri tespit etmek,

3. Operasyonların devamının sağlanması için teknik ve prosedürel önlemler almak,

4. Siber saldırılara karşı cevap verebilecek acil önlem planı oluşturmaktır.

IMO aynı zamanda siber tehdit kaynaklarını da sınıflandırmakta ve her bir tehdidin motivasyon ve amaçlarını aşağıdaki Tablo 2’de olduğu gibi açıklamaktadır;

Tablo 2. IMO Siber Saldırı Tehditlerinin Tanımlanması

Kaynak: IMO MSC.428(98) sirküleri ve IAHP liman topluluk siber güvenlik raporundan adapte edilmiştir.

5.1. Risk Yönetimi Planı ve Süreçleri

Liman bilişim sistemlerinde risk yönetimi, liman operasyonlarını destekleyen bilgi teknolojisi altyapısının güvenliği ve etkinliğini sağlamak amacıyla yürütülen kapsamlı bir süreçtir. Bu süreç, çeşitli adımlardan oluşur ve her adım, limanın bilgi sistemlerini korumak ve sürekli işletim sağlamak için kritik öneme sahiptir. Her adım farklı tarafların katılımları ile tanımlanması, yönetilmesi, geçerliliğinin analiz edilmesi ve kaynakların buna göre konumlandırılması gerekmektedir. IAHP’ye göre bu tarafların yapacakları işler tek tek tanımlanmıştır (bkz. Şekil 2):

Şekil 2: Risk Sahipliği İlişkisi Hiyerarşisi

Kaynak: IAHP liman topluluk siber güvenlik raporundan adapte edilmiştir.

İşte bu sürecin detaylandırılmış hali:

4.1.1. Risklerin Tanımlanması

Risklerin tanımlanması, potansiyel tehditlerin ve zayıf noktaların belirlenmesini içerir. Bu adımda:

• Varlıkların Belirlenmesi: Liman bilişim sistemlerindeki tüm kritik varlıklar (donanım, yazılım, veri, insan kaynakları, vb.) tanımlanır.

• Tehditlerin Belirlenmesi: Bu varlıklara yönelik olası tehditler (siber saldırılar, doğal afetler, insan hatası, vb.) tanımlanır.

• Zayıf Noktaların Belirlenmesi: Sistemlerin savunmasız noktaları ve güvenlik açıkları tespit edilir.

a) Risk Analizi: Risk analizi, tanımlanan risklerin potansiyel etkilerini ve olasılıklarını değerlendirme sürecidir. Bu adımda:

• Tehdit Olasılığının Değerlendirilmesi: Her bir tehdidin gerçekleşme olasılığı hesaplanır.

• Etkilerin Değerlendirilmesi: Tehditlerin gerçekleşmesi durumunda oluşabilecek etkiler (mali kayıp, operasyonel aksaklık, veri kaybı, itibar zedelenmesi, vb.) analiz edilir.

• Risk Seviyesinin Belirlenmesi: Olasılık ve etki değerleri birleştirilerek her bir riskin genel seviyesi belirlenir (düşük, orta, yüksek).

b) Risk Değerlendirmesi: Risk değerlendirmesi, analiz edilen risklerin kabul edilebilirlik düzeylerini belirlemeyi ve hangi risklerin yönetilmesi gerektiğine karar vermeyi içerir. Bu adımda:

• Risklerin Önceliklendirilmesi: Risk seviyelerine göre riskler önceliklendirilir.

• Kabul Edilebilirlik Değerlendirmesi: Her bir riskin kabul edilebilir olup olmadığına karar verilir. Bu değerlendirme, kuruluşun risk iştahına ve toleransına bağlı olarak yapılır.

4.1.2. Risklerin Yönetilmesi

Risklerin yönetilmesi, belirlenen risklerin etkilerini azaltmak veya ortadan kaldırmak için stratejilerin ve önlemlerin uygulanmasını içerir. Bu adımda:

• Risk Azaltma: Riskleri azaltmak için teknik ve organizasyonel önlemler (güvenlik duvarları, antivirüs yazılımları, yedekleme çözümleri, eğitim programları, vb.) uygulanır.

• Risk Kabulü: Bazı riskler, maliyet veya diğer faktörler göz önüne alındığında kabul edilebilir olarak değerlendirilir ve herhangi bir ek önlem alınmaz.

• Risk Transferi: Sigorta gibi yollarla riskin bir kısmı veya tamamı üçüncü taraflara transfer edilir.

• Riskten Kaçınma: Riskin kabul edilemeyecek kadar yüksek olduğu durumlarda, belirli faaliyetler durdurulabilir veya değiştirilir.

4.1.3. Sürekli İzleme ve Gözden Geçirme

Risk yönetimi süreci dinamik bir süreçtir ve sürekli izleme ve gözden geçirme gerektirir. Bu adımda:

• Performans Takibi: Uygulanan önlemlerin etkinliği düzenli olarak izlenir ve değerlendirilir.

• Düzenli Denetimler: Bilgi güvenliği ve risk yönetimi politikalarının düzenli olarak denetlenmesi sağlanır.

• Güncellemeler ve İyileştirmeler: Yeni tehditler, teknolojiler ve iş süreçleri göz önüne alınarak risk yönetim stratejileri ve önlemleri güncellenir ve iyileştirilir.

4.1.4. Raporlama ve İletişim

Risk yönetimi sürecinde elde edilen bulguların ve alınan önlemlerin düzenli olarak raporlanması ve ilgili paydaşlarla iletişim halinde olunması gereklidir. Bu adımda:

• Raporlama: Risk değerlendirme sonuçları, önleyici tedbirler ve performans değerlendirmeleri düzenli olarak raporlanır.

• İletişim: Risk yönetimi süreci ile ilgili bilgiler, ilgili tüm paydaşlara (yönetim, çalışanlar, iş ortakları, vb.) düzenli olarak iletilir.

5.2. Risk Yönetiminde Siber Saldırı Aşamalarının Tanımlanması

1. Zafiyete Sahip Sistemlerin Araştırılması ve Keşfi: Bu kısımda daha çok açık bilgi kaynakları kullanılır. Sosyal medya, teknik forumlar, web sitelerinin ve sistemlerin açıklarını gösterir teknik notlar önemli kaynaklardır.

2. Siber Tehdidin Dağıtımı: Saldırgan karşıdaki hedef sisteme ulaşmak ya içeriden ya dışarıdan sisteme sızmaya çalışır. Bunun için kullandığı giriş yolları şunlardır;

• Şirketlerin senkron (online) hizmetleri örn. yük ve konteyner takip sistemleri,

• Şirketleri mail adreslerine şüpheli/virüslü mailler yollamak,

• Gemilerin bilgisayarlarına enfekte olmuş hafıza bellekleri getirmek, sokmak ve kullanmak,

• Sahte web siteleri hazırlayarak kurbanın bilgisayarına virüs bulaştırmak yada şahsi bilgilerini çalmak.

3. Güvenlik ihlali: Saldırgan bu aşamada hangi güvenlik zafiyetinin karşıdaki sistem kritik olduğunu tespit eder.

4. Pivot: Saldırgan sisteme ulaştığında, kendine ait virüslü araçları enfekte eder. Komşu sistemlere sızmak için keşifte bulunur. Sistemdeki tüm bilgisayarlara ‘key logger’ klavye kodlayıcı ya da ‘packet sniffer’ paket dinleyici kurar. Tüm saldırıyı aynı anda başlatır. Size önlem alacak vakit bırakmaz.

Sonuç ve Öneriler

Sonuç olarak, liman bilişim sistemlerinde risk yönetimi kritik öneme sahip bir süreçtir. Bu sistemler, liman operasyonlarının verimli ve güvenli bir şekilde yürütülmesini sağlamak için temel altyapıyı oluşturur. Ancak, teknolojinin hızla gelişmesi ve dijital tehditlerin çeşitlenmesi, bu sistemlerin güvenliği üzerinde ciddi bir baskı oluşturur.

Göz önünde bulundurulması gereken ana noktalar şunlardır:

1. Risklerin Tanımlanması ve Değerlendirilmesi: Öncelikle, potansiyel tehditlerin ve zayıf noktaların belirlenmesi ve bunların olası etkilerinin değerlendirilmesi önemlidir. Bu adım, risk yönetimi sürecinin temelini oluşturur ve gelecekteki önlemlerin planlanmasına rehberlik eder.

2. Risk Yönetim Stratejilerinin Uygulanması: Belirlenen riskleri azaltmak veya yönetmek için uygun stratejilerin ve önlemlerin uygulanması gerekmektedir. Teknik ve organizasyonel önlemler alınarak sistemlerin güvenliği artırılabilir ve iş sürekliliği sağlanabilir.

3. Sürekli İzleme ve İyileştirme: Risk yönetimi süreci bir döngüdür ve sürekli izleme ve gözden geçirme gerektirir. Uygulanan önlemlerin etkinliği düzenli olarak izlenmeli ve yeni tehditlere karşı adaptasyon sağlanmalıdır.

Öneriler:

1. Liman otoriteleri ve işletmecileri, liman bilişim sistemlerinin güvenliği ve iş sürekliliği için risk yönetimi stratejilerini ve süreçlerini belirlemeli ve uygulamalıdır.

2. Çalışanlar ve tedarikçiler düzenli eğitimlerle siber güvenlik konusunda bilinçlendirilmelidir.

3. İlgili kuruluşlar, siber güvenlik alanında uzmanlaşmış danışmanlık firmalarından destek almalı ve en son güvenlik standartlarını takip etmelidir.

4. İş birliği ve bilgi paylaşımı, liman topluluklarının siber güvenlik kapasitesini güçlendirmek için önemlidir. Ulusal ve uluslararası düzeyde ortak siber güvenlik çabaları teşvik edilmelidir.

Sonuç olarak, liman bilişim sistemlerinde etkili bir risk yönetimi yaklaşımı benimsenmesi, limanların operasyonel güvenliğini sağlamak ve gelecekteki tehditlere karşı hazırlıklı olmak için kritik öneme sahiptir. Bu sürecin başarılı bir şekilde yürütülmesi, limanların rekabet avantajını korumasına ve sürdürülebilir bir şekilde gelişmesine yardımcı olacaktır.