PROF. DR. ÖMÜR Y. SAATÇİOĞLU /
DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ
DENİZCİLİK FAKÜLTESİ
LOJİSTİK YÖNETİM BÖLÜM BAŞKANI

LİMANLARDA YAPAY ZEKA ARAÇLARININ SEÇİMİ: TEKNİK VE YÖNETSEL PERSPEKTİFLER

Denizcilik lojistiğinin artan karmaşıklığı ve hacmi ile operasyonel verimlilik ve sürdürülebilirliğe duyulan acil ihtiyaç nedeniyle limanlarda yapay zekâ araçlarının kullanımı kritik derecede önemli hale gelmiştir. Son on yılda bu alan, konteyner tanımlama için RFID ve OCR gibi belirli otomasyon teknolojilerine odaklanmaktan; liman lojistiğinin optimizasyonu için makine öğrenmesi, dijital ikizler ve büyük dil modelleri dâhil olmak üzere daha geniş YZ uygulamalarını kapsayacak şekilde evrilmiştir. Liman sektörünün önemi, küresel ticaret mallarının %90’ından fazlasının elleçlenmesindeki rolüyle vurgulanmakta iken limanların sıkışıklık, çevresel etkiler ve tedarik zinciri aksamaları gibi zorluklarla karşı karşıya kaldığı görülmektedir. Bununla birlikte; limanlarda geliştirilen yapay zekâ uygulamalarının sürdürülebilirlik ve dayanıklılık bağlamında emisyon azaltımı, enerji optimizasyonu ve tedarik zinciri kesintilerinin daha iyi yönetimi gibi çevresel faydalarla giderek daha fazla ilişkilendirildiği dikkati çekmektedir. Dijital ikiz ve metaverse uygulamaları ise; gerçek zamanlı karar alma ve paydaş iş birliğini güçlendirerek sürdürülebilir liman gelişimine katkı sağlamaktadır. Bununla birlikte, çevresel etkilerin nicel olarak ölçülmesi ve sürdürülebilirlik metriklerinin YZ destekli karar süreçlerine sistematik biçimde entegre edilmesi, daha derinlemesine incelenmesi gereken alanlar olarak varlığını sürdürmektedir.

Bu nedenle; doğru YZ aracı seçimi; üretkenliği artırmak, maliyetleri düşürmek ve bu sektörde sürdürülebilir kalkınmayı desteklemek açısından hayati öneme sahiptir. YZ teknolojilerinin benimsenmesi artmasına rağmen, liman operasyonlarında uygun YZ araçlarının seçimi ve entegrasyonu ile ilgili problemler bulunmaktadır. Mevcut çalışmalar, karar vericilerin çeşitli YZ çözümleri, farklı operasyonel bağlamlar ve gelişen teknolojik yetkinliklerle başa çıkmakta zorlandığı parçalı bir yapıya işaret etmektedir. Ayrıca, öngörücü analitik ve otomasyondan blok zincir entegrasyonu ve dijital ikizlere kadar uzanan YZ uygulamalarının önceliklendirilmesine ilişkin tartışmalar devam etmektedir. Limanlar için YZ araçlarının seçiminde limana özgü koşulların dikkate alınmaması limanlarda YZ benimsenmeme riskini artırarak verimsizliklere kaçırılan fırsatlara yol açacaktır.

YZ aracı seçimi, liman operasyonel hedefleri ve kısıtlarıyla uyumlu YZ teknolojilerinin değerlendirilmesi ve tercih edilmesi süreci olarak tanımlanmaktadır. YZ araçlarının seçimi liman operasyonel verimliliği; elleçleme kapasitesinin (throughput) optimizasyonu, kaynak tahsisi, kesinti yönetimi ve sürdürülebilirlik faaliyetlerini doğrudan etkilemektedir. Limanlarda YZ aracı seçimine ilişkin karar verme süreci; teknik yetkinlikler ile örgütsel ve yönetsel faktörler arasındaki dinamik etkileşim tarafından şekillenen çok boyutlu bir olgudur. Mevcut bilgi işlem teknolojileriyle entegrasyon, siber güvenlik, sistemler arası birlikte çalışabilirlik ve dijital ikizler, blok zincir ve YZ destekli optimizasyon gibi ortaya çıkan teknolojilerin benimsenmesi gibi teknik ölçütler, başarılı YZ benimsemenin temel kolaylaştırıcıları olarak tutarlı biçimde öne çıkmaktadır. Bu teknolojik faktörler yalnızca uygulanabilirliği değil, aynı zamanda karmaşık ve hızlı tempolu liman ortamında kritik olan operasyonel dayanıklılığı ve gerçek zamanlı karar verme yetkinliklerini de etkilemektedir. Ancak teknik değerlendirmeler çoğu zaman, eski (legacy) altyapıların yarattığı zorluklar ve gelişen operasyonel karmaşıklıkları göz ardı etmekte; bu durum, söz konusu nüansları barındırabilecek uyarlanabilir değerlendirme çerçevelerine duyulan ihtiyaca işaret etmektedir.

Buna paralel olarak, liderlik, yönetişim yapıları, paydaş katılımı, örgüt kültürü ve yönetsel yetkinlikler gibi örgütsel ve yönetsel boyutlar, YZ entegrasyonunu mümkün kılmada ya da engellemede kritik rol oynamaktadır. Yönetişim karmaşıklıkları, politik etkiler ve YETERSİZ paydaş koordinasyonunun önemli engeller olarak varlığını sürdürdüğünü; buna karşılık sürekli öğrenme, stratejik planlama ve çok paydaşlı iş birliğinin temel kolaylaştırıcılar olduğunu ortaya koymaktadır.

Çok ölçütlü karar verme (MCDM) yöntemleri, YZ aracı seçiminde yer alan teknik ve örgütsel ölçütlerin dengelenmesinde etkili araçlar olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, liman bağlamlarına özgü evrensel olarak en uygun MCDM yöntemi konusunda bir uzlaşı bulunmamaktadır

Siber güvenlik endişeleri, bilgi asimetrisi, etik hususlar, altyapı kısıtları ve eğitim eksiklikleri gibi engeller, YZ benimsenmesini sürekli olarak zorlamaktadır. Buna karşılık; politika desteği, teknolojik altyapı, destekleyici yönetişim çerçeveleri, paydaş iş birliği ve kullanıcı dostu YZ arayüzleri entegrasyonu ve operasyonel faydaları kolaylaştırmaktadır. Literatür, sürdürülebilir YZ benimsenmesini yönlendirmek üzere teknik, yönetsel ve çevresel faktörleri bütünleştiren çerçeveleri savunmaktadır. Bu tür entegre yaklaşımlar; stratejik uyumu, operasyonel hazırlığı ve dayanıklılığı güçlendirerek, gelişen dijital ortamda liman rekabetçiliğini ve sürdürülebilirliğini yükseltme potansiyeline sahiptir.

Tablo 1’de limanlarda kullanımı düşünülen bir yapay zeka aracının seçimi için gerekli kriterler örnek değişkenlerle açıklanmıştır.

Tablo 1: Limanlarda Yapay Zekâ Aracı Seçimi için Bütüncül Karar Verme Çerçevesi

Limanlar bir yapay zeka teknolojisini kullanmaya karar verirken Tablo 1’deki benzer değişkenleri kullanabilir bununla birlikte her 4 temel değişkene gerekli gördükleri başka değişkenleri ekleyerek; yapay zeka kullanımını bütüncül olarak kullanan bir çerçeveye sahip olabilirler.

KAYNAKLAR