Faruk Doğan - TÜRKLİM GENEL SEKRETERİ

TÜRK LİMANCILIK SEKTÖRÜNDE KADINLAR

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile toplumsal yaşamda başlayan devrimler, kadın hakları alanında da çok önemli ilerlemeler kaydetmiş, adeta dev bir sıçrama gerçekleştirmiştir. Modern Türkiye'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün "Mümkün müdür ki, bir cismin yarısı toprağa zincirlerle bağlı kaldıkça öteki kısmı göklere yükselebilsin?" sözlerinden ilham alan Türkiye, devrim niteliğinde değişiklikleri hayata geçirmiştir. Bunun sonucunda, Türk kadınları küresel olarak birçok batılı ülkeden önce sosyal ve yasal hak ve özgürlüklerine kavuşmuştur. Bu gelişme kadınların işgücüne katılımı üzerinde de önemli bir etki yaratmıştır.

Kadın hak ve özgürlüklerinde gösterilen bu büyük ivmeye rağmen, günümüzde Türk limancılık sektöründeki kadınların karşılaştığı mevcut zorluklar, "erkek işi" olarak algılanan diğer mesleklerle benzerlikler göstermektedir. Cinsiyet eşitliğini teşvik etmek için sarf edilen kararlı çabalara karşın, kadın liman çalışanlarının iş hayatına eşit katılımı için kültürel normların çağdaş değerlere uygun olarak geliştirilmesi, yapısal engellerin tamamen ortadan kaldırılması ve tam fırsat eşitliğinin sağlanmasının gerekli olduğu değerlendirilmektedir.

Yakın Tarih Boyunca Kültürel ve Toplumsal Engeller: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Türkiye'deki toplam iş gücünün %26,3'ünü kadınlar oluşturmaktadır ve bu da erkek istihdam oranının neredeyse yarısı kadardır ¹. Bu nedenle, işgücündeki kadınların rolü ve verimliliğine ilişkin yüksek toplumsal beklentiler maalesef istenilen düzeyde gerçekleşmemektedir. Yüz yılda sıfırdan bu seviyeye ulaşmak kesinlikle çok önemlidir, ancak modern Türkiye vizyonuna göre yeterli görülmemektedir.

Dünyanın büyük bir kesiminde olduğu gibi Türkiye’de de limancılık sektörü, diğer ağır sanayi veya denizcilik sektörü gibi, çoğunlukla erkekler tarafından yapılan işler olarak algılanmakta ve kadınlar bu alandaki kariyer fırsatlarına erişmekte kimi zaman engellerle karşılaşmaktadır. Liman çalışanları olarak kadınların karşılaştığı zorluklar, diğer saha pozisyonlarında karşılaşılan zorluklara benzer şekilde, geleneksel ataerkil ve toplumsal normlardan kaynaklanmaktadır. Bunda kendi aileleri ve toplumsal çevreleri başta olmak üzere, erkek meslektaşlarının önyargılı, kalıplaşmış önyargılarının yanı sıra, mevcut algının kadınlarda yarattığı çekimserlik ve isteksizliğin önemli payı olduğu görülmektedir. Bu durum çoğu zaman kadınların kariyer fırsatlarına kolaylıkla erişmesini zorlaştırabilmektedir.

Eğitim ve Öğretim: Türkiye'de kadınların bilimsel ve teknik branşlar da dahil olmak üzere eğitime erişiminde yasal bir engel bulunmamaktadır. Türkiye'de 2020 yılında yapılan bir araştırmaya göre üniversite mezunlarının toplam nüfusa göre oranları, kadınlar için %19,9 ve erkekler için %24,4 olarak tespit edilmiştir ². Denizcilik eğitimi ve öğretimi açısından, 1991'den itibaren kız öğrencilerin denizcilik fakültelerine ve liselerine girişlerine kademeli olarak izin verilmiş, Türkiye'deki kadınların denizcilik eğitimine ve öğretimine erişim engeli kaldırılmıştır. Ancak idarenin bu konudaki istikrarlı politikaları ve gerekli teşviklerine rağmen, kız öğrencilerin eğitime katılımı istenilen düzeyde değildir. Denizcilik fakültelerindeki kız öğrencilerin oranı ³ %5 ila %15 arasında değişirken, mesleki ve teknik eğitim kurumlarına katılımları ise neredeyse ⁴ %40'tır. Türkiye’de kadınların mesleki ve teknik eğitime erişiminin birçok ülkeye göre daha yüksek olduğu gözlemlense de denizcilikle ilişkili üniversite eğitimine ve ilgili mesleklere yansıması istenilen düzeyde gerçekleşmemektedir. Bu bağlamda, geleneksel ve kültürel faktörlerin yanı sıra önyargı ve toplumsal baskıların etkisinden bahsetmek mümkündür. Bu genel durum, doğal olarak limanlarla ilgili eğitim ve öğretime kadınların katılımı, meslek seçimleri ve nihai olarak kariyerler gelişimleri üzerinde olumsuz etkiler yaratmaktadır.

İşyeri Ayrımcılığı ve İstismarı: Güncel akademik çalışmalar, deniz taşımacılığı da dahil olmak üzere denizciliğin farklı sektörlerinde cinsiyetle ilgili ayrımcılığın ve önyargının muhtelif şekillerde varlığını ortaya koymaktadır ⁵. Bu çerçevede kadınların zaman zaman eşit olmayan muamele, kariyer fırsatlarının sınırlı tutulması, daha çok idari pozisyonlarda istihdam edilmeleri, üst düzey yönetim ve liderlik fırsatlarına erişim zorlukları ve zaman zaman baskıya uğrama gibi durumlarla karşılaştıkları belirtilmektedir. Bu durum kadınların profesyonel gelişimlerini ve bunun sonucunda da genel refahlarını olumsuz etkileyebilmektedir.

Bu çalışma esnasında taranan kaynaklar içerisinde, Türk limanlarında cinsiyet ayrımcılığı konusunda, güncel, geçerli bir araştırma ya da güvenilir bir veriye rastlanmamıştır. Limanların bir ülkenin vitrini olarak hizmet ettiği göz önüne alındığında, işyeri ayrımcılığı veya istismarı vakalarının önlenmesi için gerekli tedbirlerin çok iyi uygulanması, bu nedenle olayların sayısının nispeten düşük olması veya hiç olmaması gerçekçi bir beklentidir. Ayrıca, muhtelif kaynaklarda, Türk limanlarında, kadın çalışanların güvenli ve huzurlu bir ortamda çalışmalarının sağlandığı belirtilmektedir ⁶. Bununla birlikte, belirtilen konudaki olası bilgi eksikliği nedeni ile bu alandaki potansiyel riskler göz ardı edilmemelidir.

Cinsiyete Bağlı Farklı Ücret Uygulamaları: Uluslararası Çalışma Örgütü Türkiye Ofisi ve TÜİK tarafından yapılan ortak bir çalışmaya göre ⁷, Türkiye'de cinsiyete bağlı ücret farkı %15,6'dır. Bu oran yaş-eğitimsizlik-kayıtsızlık durumuna göre artış göstermektedir. Anket tabanlı çalışmalarda, denizcilik sektöründe, erkek ve kadın çalışanlar arasında ücret eşitsizliğine ilişkin veriler mevcuttur ⁸. Bununla birlikte, Türk limanlarında cinsiyete dayalı eşit olmayan ücret uygulaması konusunda herhangi bir veri veya istatistik mevcut değildir. Muhtelif liman çalışanları ile yapılan özel mülakatlara istinaden, eşit işe eşit ücret prensibinin yaygın olarak uygulandığı değerlendirilmektedir.

Destekleyici Politikalar ve Girişimler: Türkiye'deki limanlarda mavi yaka ve liderlik pozisyonlarında çalışan kadınlar istenilen oranda olmasa da idare tarafından kadın istihdamını artırmak için bazı adımlar atmıştır, örneğin, mesleki eğitim için bazı eğitim programları başlatmış ve kadınları istihdam eden şirketlere finansal primler sağlamıştır. Bu stratejik vizyonla uyumlu olarak, birçok Türk limanı kadın güçlendirme programları uygulamıştır. Bu girişimler, kadın liderliğini teşvik etmek, kız öğrencilere stajlar imkânı sunmak, mentorluk fırsatları sağlamak, kadın konseyleri ve ağlarını kurmak, teknik eğitim ve öğretim programları düzenlemek ve kadınların liman işgücündeki temsilini artırmak gibi çeşitli unsurları kapsamaktadır. Bununla birlikte, kadınların limancılık ve denizcilik sektöründe başarılı olmalarının önündeki sistematik engelleri aşabilmesi için kültürel normların gelişmesini, yapısal engellerin yok edilmesini ve fırsat eşitliğinin tam olarak sağlanmasını teşvik eden, daha kapsamlı önlemler alınmalıdır.

Sonuç olarak; Limancılık sektörü küresel bazda olduğu gibi ülkemizde de genellikle erkek egemen bir alan olarak algılanmakta, azalmış olmakla birlikte geçmişin cinsiyet önyargısını korumaktadır. Kültürel normlar ve yapısal engeller ilerlemeyi engellemeye devam etmektedir. Bu ayrımcılığın bir sonucu olarak da kadınlarımızın limancılıkla ilgili teknik eğitim ve yüksek öğretim tercihlerinin sınırlı olması, uygun branşlarda çalışma konusunda görünmez engellere maruz kalması, kariyer fırsatlarına erişim için yeterli fırsatlardan yoksun olması ve liderlik pozisyonları için rol modellerinin sınırlı olması günümüzdeki önemli sorunlar olarak gözlemlenmektedir. Sistemik engellerin ortadan kaldırılması, kadın dostu politikaların uygulanması, çeşitlilik ve kapsayıcılığı kabul eden bir kültür, çapraz fonksiyonel bir yaklaşımın bu engellerin kaldırılması için son derece kritik unsurlar olduğu değerlendirilmektedir. Limancılık endüstrisinde kadınların güçlendirilmesi için çabaların artırılması sonucunda, paydaşlar işgücünün bekleyen potansiyelini harekete geçirebilecek, kuruluşların verimliliği artacak ve küresel sürdürülebilirlik hedeflerinin gerçekleşmesine önemli bir katkı sağlanabilecektir.

Bu konuda çalışmalarını sürdüren Türk Limancılık Sektörünün, Ülkemizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün modern Türkiye vizyonunu gerçekleştirmek için kadın hak ve özgürlükleri konusunda da erişilen noktayı yeterli görmeyerek, kadınların eşitliği ve güçlendirilmesine yönelik birçok önemli adımlar attığı gözlemlenmektedir. Kadın güçlendirme programları gibi çabalar, eğitim ve öğretime erişimin artması, kapsayıcılık ve fırsatların teşvik edilmesi bu taahhüdün bir göstergesidir. Limancılık Sektörünün paydaşları, destekleyici politikaları önceliklendirerek, kadın temsilini liderlik rollerinde artırarak ve cinsiyet eşitliği konusunda farkındalığını artırarak, Türk liman sektöründeki kadınların rolünü daha da ileri taşıyabilirler. Devlet kurumlarının yanı sıra, endüstri liderleri ve sivil toplum arasındaki işbirliği ile kadınların çok başarılı olduğu bir ortam yaratmak, böylece sektörün başarısını, büyümesini ve sürdürülebilirliğini sağlamak mümkün olacaktır.

Başta Türk kadınları olmak üzere tüm kadınların özgür, eşit, müreffeh, mutlu ve güvenli çalışabilecekleri ve yaşayabilecekleri bir dünya dileğiyle, Dünya Kadınlar Gününü Kutlarım.

KAYNAKÇA