MUSTAFA REVAN -POLİPORT TEHLİKELİ Madde GÜVENLİĞİ ve Çevre YÖNETİCİSİ

TEHLİKELİ YÜK TAŞIMACILIĞINDA IMDG Kod EĞİTİMLERİ'NİN DEĞERLENDİRİLMESİ

Denizyolu taşımacılığının lojistik sektörü ve taşımacılıktaki önemi gün be gün artmaktadır. Sanayi ve kimya sektörlerinin küresel ticarette aldığı payın artması ile liman işletmelerinin, güvenlik gerekliliklerinden taviz vermeden, hata yapma olasılığını en aza indirerek operasyonlarını gerçekleştirmeyi zorunlu kılmaktadır. Tehlikeli madde taşımacılığı ise bu noktada büyük bir yer tutmaktadır. Çünkü tehlikeli maddeler kontrol kaybında, insan ve çevre için büyük zarar verme potansiyeline sahiptir. (Ünal, 2015:1)

Tehlikeli maddeler sadece endüstride değil, günlük yaşantımızda da; perakende satış için tasarlanmış ürünler – temizlik ürünleri, parfümeri ürünleri, çeşitli spreyler içerisinde sıkıştırılmış gazlar, kullanılan boyalar, yapıştırıcılar- parlayıcı, zehirli ve aşındırıcı etkilere sahiptir ve bunların elleçlenmesi, taşınması, yüklenmesi, ambalajlanması, işaretlenmesi ve etiketlenmesi belirli standartlara göre yapılmaktadır. Bu kadar yoğun ve büyük miktarlardaki taşımalara konu olması detaylı değerlendirilmelidir. Tehlikeli yükler, denizyolu taşımacılığı şekliyle incelendiğinde, ambalajlanmış tehlikeli yükler ve dökme taşınan tehlikeli yükler olarak iki ayrı sınıfta değerlendirilebilir. (Zorba, 2009:31).

Tehlikeli yüklerin farklı taşıma şekilleri veya bir diğer deyişle farklı taşıma modları bulunmaktadır. Temel olarak; kara, deniz ve hava yolu taşımaları çerçevesinde ulaştırma modlarının her biri için tehlikeli madde taşıma modları geçerlidir.

· Havayolu taşımalarında IATA – International Air Transport Association –kuralları,

· Karayolu taşımalarında ADR - The European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road – düzenlemeleri

· Denizyolu taşımalarında da Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) vasıtasıyla tehlikeli yüklere ilişkin düzenlemeler bulunmaktadır.

Denizyoluyla tehlikeli madde taşımacılığı düzenlemelerine örnek olarak;

· Nükleer atık taşıyan gemiler için INF Kod – International Code for the Safe Carriage of Packaged Irradiated Nuclear Fuel, Plutonium and High Level Radioactive Wastes on Board Ships.

· Gaz tasıyan gemiler için IGC Kod - International Code for the Construction and Equipment of Ships Carrying Dangerous Liquefied Gases in Bulk.

· Dökme halde sıvı kimyasal madde taşıyan gemiler için IBC Kod - International Code for the Construction and Equipment of Ships Carrying Dangerous Chemicals in Bulk.

· Katı Dökme yük taşıyan gemiler için IMSBC Kod - Code of Safe Practice for Solid Bulk Cargoes.

· Konteynerlerde taşınan tehlikeli yükler içinde IMDG Kod (International Maritime Dangerous Goods Code

· Kargo Taşıma Ünitelerinin Paketlenmesi İçin Uygulama Kodu - Code of Practice for Packing of Cargo Transport Unit. (Zorba, 2009:32)

Tehlikeli Yükler ile İlgili Mevzuat Bilgileri

1. Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete Tarihi: 14.11.2021, Resmi Gazete Sayısı: 31659)

Bu mevzuat ile tehlikeli yük kapsamı belirlenmiş olup, tehlikeli yüklerin gemide veya kıyı tesisinde yüklenmesi, istif edilmesi, taşınması, taşıma biriminden ve gemiden boşaltılması, bildirimi geçici depolanması kontrol ve denetimin yapılmasının yanı sıra denizyoluyla taşınan yüklerin gemilerde, kıyı tesislerinde ve yük taşıma birimlerinde yükleme emniyetinin yüklenmesi konularını kapsamaktadır.

2. Denizyoluyla Taşınan Tehlikeli Yüklere İlişkin Uluslararası Kod Kapsamında Eğitim ve Yetkilendirme Yönetmeliği (Resmi Gazete Tarihi: 22.01.2016, Resmi Gazete Sayısı: 29601)

Bu yönetmelik ile; deniz yoluyla taşınan tehlikeli yüklerle ilgili faaliyetlerde bulunulan liman ve kara tesislerinde görev alan kişilere verilecek eğitimleri, bu eğitimleri verecek olan kurum ve kuruluşların yetkilendirilmesini ve eğitimin içeriğini belirten konulara değinilmektedir.

3. IMDG Kod Eğitim Seminerlerine İlişkin Yönerge (26.07.2019 tarihli ve 56617 Bakar Olur’ u ile yayımlanmıştır)

Bu yönerge ile; denizyoluyla taşınan tehlikeli yüklerle ilgili faaliyetlerde bulunulan tesislerde görev alan kişilere verilecek eğitimleri, bu eğitimleri verecek olan eğitim kuruluşlarını ve işletmeleri, eğiticileri ve eğitim seminerlerinin içeriğini kapsamaktadır.

IMDG Kod eğitimleri mevzuat gereği iki yılda bir yenilenmesi gerekmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, eğitim son geçerlilik tarihinin geçirilmemesidir. Eğitim son geçerlilik tarihinin geçmesi halinde yenileme eğitim yerine, süresi daha fazla olan genel eğitim alınması gerekecektir.

İlk defa eğitim alacakların genel eğitim almaları sağlanarak, sisteme entegre olmaları hedeflenmektedir. Göreve yeni başlayan personelin işe girişinden itibaren en geç 3 ay içinde bu Yönergede belirtilen ve görev tanımına uygun eğitimleri almaları zorunludur. Bu süre zarfında eğitim almış kişilerin yanında görev yapabilirler. (Madde 10)

Eğitim alması gerekli personel, çalıştığı gece vardiyasının ardındaki sabah yapılacak eğitime katılamaz ancak dinlenme saatine müteakip yapılacak eğitimlere katılabilir. Tesis işleticileri eğitim planlamasında personel çalışma ve dinlenme hususları dikkate alır. (Madde 14-1)

Kıyı tesislerindeki eğitim planlaması varsa tesiste görevli Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı ile koordineli yapılır ve bu planlama; alınması gerekli eğitimin içeriği ve süresi göz önünde bulundurularak verimli şekilde yapılır. (Madde 14-2)

Bakanlık, eğitimin verimliliğini ve eğitime katılanların öğrenme durumlarını ölçmek amacıyla, Kıyı Tesisi Tehlikeli Yük Uygunluk Belgesi (TYUB) denetimi sırasında, ilgili personelin görev alanıyla ilgili bilgisini kontrol edebilir ve bilgilerin yetersiz görülmesi halinde söz konusu eğitimlerin tekrarını isteyebilir. (Madde 14-3)

Eğitimler sonucu düzenlenecek sertifikalarda personelin görev alanının yazılması zorunludur. (Madde 14-4)

IMDG Kod eğitimleri için, tehlikeli yüklerle ilgili faaliyetlerde bulunan kişilerin aşağıdaki tabloya göre eğitimlerini almaları planlanmalıdır. Eğitim seminerlerinin başlama ve bitiş tarihleri ve ders programlarına ilişkin bildirimler ile eğitici ve kursiyere ait bilgiler Kamu Uygulama Merkezi Sistemi üzerinden İdareye bildirilir. İcra edilen görev bazında, konu başlıkları ile süreleri (saat olarak) ve toplam eğitim süresi Ek’ teki tabloya göre çerçeve oluşturulmalıdır.

Tabloya ait açıklamalar:

1 = IMDG Kod Bölüm 6.1.2-6.1.3-6.1.4-6.5.2-6.7.2-6.7.2.20-6.9.1

2= 9 saatin 8 saatinde CTU kod anlatılacak.

3= Sadece paketli tehlikeli yüklere yönelik gözetim hizmeti veren gözetim yetkilisi.

4=Sadece CTU Kod anlatılacak

5= Sadece IMDG Kod Bölüm 5.5.2

6= 6.5 saatin 6 saatinde aşağıdaki konu başlıklarında eğitim verilecek.

Tehlikeli Yüklerin Sınıfları ve Elleçleme Şartları

Tehlikeli maddeler ADR’ ye göre aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır:

Sınıf 1 Patlayıcı maddeler ve nesneler

Sınıf 2 Gazlar

Sınıf 3 Alevlenebilir sıvılar

Sınıf 4.1 Alevlenebilir katılar, kendiliğinden tepkimeye giren maddeler, polimerleştirici maddeler ve duyarlılığı azaltılmış katı patlayıcılar

Sınıf 4.2 Kendiliğinden yanmaya yatkın maddeler

Sınıf 4.3 Su ile temas ettiğinden alevlenebilir gazlar açığa çıkartan maddeler

Sınıf 5.1 Yükseltgen (oksitleyici) maddeler

Sınıf 5.2 Organik peroksitler

Sınıf 6.1 Zehirli maddeler

Sınıf 6.2 Bulaşıcı maddeler

Sınıf 7 Radyoaktif malzemeler

Sınıf 8 Aşındırıcı maddeler

Sınıf 9 Muhtelif tehlikeli maddeler ve nesneler

1. Sınıf 1 Patlayıcı Maddeler ve Nesneler

Sınıf 1, çevreye zarar verebilecek bir hızda, sıcaklıkta ve basınçta, kimyasal tepkimeler sonucu gazlar oluşturabilen katı veya sıvı maddeler girmektedir. Şekil 1. Patlayıcı madde etiketleri (IMDG Code, 40-20)

Sınıf 1 kapsamında aynı zamanda piroteknik maddeler de bulunmaktadır. Piroteknik maddeler; patlayıcı olmayan ve kendine yeterli, ekzotermik kimyasal tepkimeler sonucu ısı, ışık, ses, gaz veya duman veya bunların bir karışımı biçiminde etki vermek üzere tasarlanmış maddeler veya madde karışımları olarak belirtilebilir. (IMDG Code, 40-20: 62)

2. Sınıf 2 Gazlar

Gazlar; saf gazlar veya gaz karışımları ile bir veya birden fazla madde ve nesne içeren gaz ve gaz karışımlar yer almaktadır. Bir diğer ifade ile; “50 °C'de buhar basıncı 300 kPa' dan (3 bar) büyük olan veya 101,3 kPa standart basıncında 20 °C'de tamamen gaz halde olan maddeler olarak geçmektedir. (IMDG Code, 40-20: 74)

Şekil 2. Gazların etiketleri (IMDG Code, 40-20)

3. Sınıf 3 Alevlenebilir Sıvılar

Alevlenebilir sıvılar, ADR’ de belirtilen sıvı tanımına uygunluk göstermelidir. Sıvı tanımı şu şekilde yapılmaktadır: 50 °C sıcaklıkta, 300 kPa' dan (3 bar) fazla olmayan buhar basıncına sahip olması ve 20 °C'de ve 101,3 kPa standart basınç altında tamamen gaz halinde olmamasıdır. Bu sıvıların parlama noktası 60 °C' den fazla değildir. (IMDG Code, 40-20: 77)

Şekil 3. Alevlenebilir sıvılar etiketi (IMDG Code, 40-20)

4. Sınıf 4.1 Alevlenebilir katılar, kendiliğinden tepkimeye giren maddeler, polimerleştirici maddeler ve duyarlılığı azaltılmış katı

Alevlenebilir katılar, çabuk tutuşabilir katılar ve sürtünmeden dolayı yangına neden olabilen katılar olarak belirtilmektedir. Çabuk tutuşabilir maddelere kibrit yanması örnek gösterilebilir. Bir ateşleme kaynağı ile kısa süreli temas ettiğinde kolayca tutuşan ve hızla yayılan tozlu, tanecikli veya macunsu maddelerdir. Tutuşma ürünleri sonucunda zehirli gazlar açığa çıkabilir. Yangınının söndürülme zorluğu nedeniyle metal tozları da bu sınıf içerisinde yer almaktadır. (IMDG Code, 40-20: 81)

Aşağıdaki maddeler sınıf 4.1 içerisinde yer alır:

· Çabuk tutuşabilir maddeler ve nesneler,

· Kendiliğinden tepkimeye giren katılar ve sıvılar,

· Duyarlılığı azaltılmış katı patlayıcılar,

· Kendiliğinden tepkimeye giren maddelerle ilgili maddeler,

· Polimerleştirici maddeler,

Şekil 4. Alevlenebilir katılar etiketi (IMDG Code, 40-20)

5. Sınıf 4.2 Kendiliğinden Yanmaya Yatkın Maddeler

Kendiliğinden yanmaya yatkın madde tanımı, havadaki oksijen ile tepkimeye girerek, ısı üreten maddeler olarak ifade edilebilir. Üretilen ısının oranı, ısı kaybını geçerse, maddenin sıcaklığı artacaktır. Bu da, söz konusu maddelerin kendiliğinden yanması anlamına gelmektedir. (IMDG Code, 40-20: 88)

Şekil 5. Kendiliğinden yanmaya yatkın maddeler etiketi (IMDG Code, 40-20)

6. Sınıf 4.3 Su İle Temas Ettiğinde Alevlenebilir Gazlar Açığa Çıkartan Maddeler

Su ile reaksiyona girerek, hava ile patlayıcı karışımlar oluşturmaya yatkın alevlenebilir gazlar açığa çıkartan maddeler bu bölümde tariflenmektedir. Bu tip karışımlar; çıplak ışık, kıvılcım çıkaran el aletleri, korumasız ampuller gibi kaynaklardan çıkabilecek kıvılcımlarla kolayca tutuşabilmektedir. Tutuşma sonrası ortaya çıkabilecek patlama dalgası ve alevler çevreye zarar verebilir. (IMDG Code, 40-20: 89)

Şekil 6. Su ile temas ettiğinde alevlenebilir gazlar açığa çıkartan maddeler etiketi (IMDG Code, 40-20)

7. Sınıf 5.1 Yükseltgen (Oksitleyici) Maddeler

Yükseltgen (oksitleyici) maddeler kendileri yanıcı olmaları gerekmediği halde, genellikle oksijen vererek başka maddelerin yanmasına neden olan veya buna katkıda bulunan maddeleri içermektedir. Bu sınıfta yer alan, kimyasala olarak kararsız maddeler, taşıma sırasında polimerizasyon veya tehlikeli bozunmanın oluşturacağı riskler için önlemler alınmadıkça taşıma için kabul edilmemektedir. (IMDG Code, 40-20: 92)

Şekil 7. Yükseltgen madde etiketi (IMDG Code, 40-20)

8. Sınıf 5.2 Organik Peroksitler

İki değerlikli –O-O- yapısı bulunan organik maddelere organik peroksitler denilmektedir. Belirtilen yapıda tek veya her iki atomunun organik radikallerle yer değiştirmiş olduğu hidrojen peroksit türevleri olarak da bilinirler. Bu sınıf, normal veya yüksek sıcaklık durumunda, ekzotermik bozunmaya meyillidir. Isı, asit ve ağır metallerle temas, sürtünme veya darbe ile bozunma başlatılabilir. Bozunma tepkimesi sonucunda zararlı veya alevlenebilir gazlar ortaya çıkabilir. Bu nedenle, organik peroksitlerin taşıma sırasında sıcaklık kontrolünün sağlanması gereklidir. Diğer taraftan ambalaj içerisindeki maddeler patlayarak bozunması da mümkündür. Bunun önüne geçebilmek için seyrelticilerin kullanılması gereklidir. (IMDG Code, 40-20: 94)

Şekil 8. Organik peroksit etiketi (IMDG Code, 40-20)

9. Sınıf 6.1 Zehirli Maddeler

Küçük miktarları bile kısa süreli etki ile insan sağlığına zarar verebilen veya öldüren, solunum yolu, deriden emilim veya sindirim yolu ile tesir gösteren maddelerdir. Genetiği değiştirilmiş organizmalarda bu sınıf özelliklerini sağlamaları halinde bu sınıf kapsamında değerlendirilir. Zehirli maddeler tehlike derecelerine belirli seviyelerde yer almaktadır. Bu seviyelerin belirlenmesi, alınan dozun belirli limit değerler arasında olmasına göre baz alınarak yapılmaktadır. (IMDG Code, 40-20: 108)

Sekil 9. Zehirli maddeler etiketi (IMDG Code, 40-20)

10. Sınıf 6.2 Bulaşıcı Maddeler

Bulaşıcı maddeler, insanlarda veya hayvanlarda hastalığa neden olan, sakat bırakan veya öldüren maddeler olarak belirtilebilir. Kendi içerisinde bazı alt başlıklara ayrılmıştır. (IMDG Code, 40-20: 112). Bunlar;

· Kültürler: Patojenlerin kasıtlı olarak yayıldığı bir süreçle meydana gelir. İnsan veya hayvan örnekleri bu tanım içerisinde yer almaz.

· Tıbbi veya klinik atıklar: İnsanların veya hayvanların biyo-araştırma veya tıbbi tedavileri sonucunda ortaya çıkan atıklar bu kapsamda incelenmektedir.

· Hasta örnekleri: Tanı, tedavi, araştırma, inceleme amacıyla taşınan doku, doku sıvıları, kan, kan bileşenleri, salgı, vücut ve vücut kısımlarını içeren insan ve hayvanlardan alınan içeriklerdir.

Şekil 10. Bulaşıcı madde etiketi (IMDG Code, 40-20)

11. Sınıf 7 Radyoaktif Malzemeler

Radyoaktif malzemeler, aktivite ve içeriğe bağlı olmak üzere değişkenlik göstermektedir. Radyoaktiviteden korunma yolları, mesafe, koruma duvarı (yapısı) ve aktivite şiddetidir. (IMDG Code, 40-20: 117)

Şekil 11. Radyoaktif malzemeler etiketi (IMDG Code, 40-20)

12. Sınıf 8 Aşındırıcı Maddeler

Cildin veya mukoza zarlarının epitel dokularına temas etmesi halinde, kimyasal zarar veren veya sızıntı olması halinde diğer maddelerde hasar oluşturan veya bozulmasına yol açan madde ve nesneler bu sınıf kapsamındadır. (IMDG Code, 40-20: 138)

Şekil 12. Aşındırıcı madde etiketi (IMDG Code, 40-20)

13. Sınıf 9 Muhtelif Tehlikeli Maddeler ve Nesneler

Taşıma sırasında diğer sınıfların kapsamına girmeyen, diğer tehlikeli maddeleri ve nesneleri kapsar. Örnek olarak; asbest (ince toz şeklinde solunduğunda sağlığa zararlı maddeler), su ortamını (çevreyi) kirleten maddeler, yangın durumunda dioksin oluşturabilen maddeler, alevlenebilir buhar yayan maddeler olarak sıralanabilir. (IMDG Code, 40-20: 143)

Şekil 13. Muhtelif maddeler ve nesneler (IMDG Code, 40-20)

Kaynakça

IMDG Code, 40-20, (2022), Denizyolu ile Taşınan Tehlikeli Maddelere İlişkin Uluslararası (IMDG) Kod’ da Değişiklikler.

Ünal, A., Usluer, H., (2015), Tehlikeli Yük Elleçleme Eğitimlerinin Liman İşletmelerindeki Gereklilik ve Önemi, II. Ulusal Liman Kongresi

Zorba, Y. (2009). Uluslararası Deniz Ticaretinde Tehlikeli Yüklere İlişkin Güvenlik Yönetimi, Uluslararası Denizde Tehlikeli Yük Taşımacılığı Standartları (Imdg Code) Ve Türkiye Uygulamaları, Doktora Tezi, İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Denizcilik İşletmeleri Yönetimi Anabilim Dalı.