EVRİM UYGUR YAMANER / GLED PARTNERS - MANAGING PARTNER

TÜRKİYE’DEKİ YEŞİL LİMANLARIN YASAL MEVZUAT KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLMESİ

1. Giriş

Küreselleşme ile birlikte doğal kaynakların korunması, çevre kirliliğinin önlenmesi, geri dönüşüm, yenilenebilir enerji ve sürdürülebilirlik gibi konular dünya çapında hemen hemen tüm sektörlerin gündemine dahil olmuştur. Bu konuda toplum ve devlet otoriteri nezdinde artan farkındalıkla birlikte özellikle ticaret ağına dahil sektörlerde çevreci uygulamalar tanıtılmaya ve teşvik edilmeye başlanmıştır.

Türkiye’nin kıyıları stratejik deniz yolları olup, limanları uluslararası ticaret ve taşımacılık açısından kritik bir jeolojik öneme sahiptir. Genellikle şehir yerleşimlerinin merkezlerinde veya çevresinde konumlanmış olan Türkiye limanları uluslararası taşımacılık zincirinin en önemli ve en çok kullanılan durak noktalarındandır.

2000’li yılların başından itibaren T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından denizcilik sektörüne temas eden çevreci politikalar oluşturma çalışmalarına başlanmış, bu kapsamda gemilerden atık alımı ve bertarafı, deniz ve çevresinin petrol ve diğer zararlı maddelerle kirletilmesinin önlenmesi, deniz kirliliğine acil müdahale önlemleri gibi çevre ile ilgili konularda mevzuat düzenlemeleri yapılmıştır.¹

Türkiye’de kıyı tesisleri ve uygulamalarına da sirayet eden çevreci politikalar çerçevesinde, liman faaliyetleri neticesinde oluşabilecek olumsuz çevresel etkileri minimize etmeye ve önlemeye yönelik ilk uygulama olan Yeşil Liman uygulamasına 2012 yılında başlanmıştır. Yeşil Liman uygulamasıyla, çevre dostu ve sürdürülebilir bir sistemi benimseyerek birtakım şartları sağlayan limanlara Yeşil Liman unvanı ve sertifikası verilmektedir.

Yakın dönemde ise, bu konuda daha kapsamlı bir yasal düzenleme yapılmış ve deniz yolu taşımacılığının sürdürülebilirliğini artırmak ve limanlarda çevre dostu uygulamaların teşvikini sağlamak amacıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (‘’Bakanlık’’) tarafından “Kıyı Tesislerine Yeşil Liman Sertifikası Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik” (‘’Yönetmelik‘’) 18 Kasım 2023 tarihinde 32373 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

İşbu yazımızda, Kıyı Tesislerine Yeşil Liman Sertifikası Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik’in amaç ve kapsamını, getirdiği yenilikleri, Yeşil Liman Sertifikası (“Sertifika”) düzenlenen kıyı tesislerinin hak ve yükümlülükleri ile sertifikalandırma süreçlerini ilgili mevzuat çerçevesinde detaylı bir şekilde değerlendirmekteyiz.

2. Yönetmelik’in Geçmişi

Yeşil Liman sertifikasyonu uygulaması, Türkiye’de ilk kez 02.10.2012 tarihinde eski adıyla Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı tarafından başlatılmıştır. Uluslararası standartlar ve Avrupa Birliği’nin Yeşil Kitap uygulamaları² göz önünde bulundurularak hazırlanan bu uygulama, limanlara Yeşil Liman statüsüne ve Yeşil Liman Sertifikası’na sahip olabilmeleri için belirli yükümlülükler ve şartlar getirmiştir. Türkiye Standartlar Enstitüsü ile Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı arasında 16.12.2014 tarihinde imzalanan protokol ise, gönüllü katılım esasına dayalı “Yeşil/Eko Liman” projesi kapsamında yasal gereklilikleri sağlayan tesislerin sertifikalandırılması uygulamasına başlanmasını sağlamıştır.³

Tüm bu gelişmelerin sonucu olarak Yeşil Liman uygulaması mevcut Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından Kıyı Tesislerine Yeşil Liman Sertifikası Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik ile kapsamlı bir yasal zemine oturtulmuştur.

3. Yönetmelik’in Amacı ve Kapsamı

Yönetmelik’in amacı 1.maddede belirtilmiş olup kıyı tesislerinde doğaya duyarlı uygulamaları teşvik etmek ve bu tesislerde enerji verimliliğinin artırılması çalışmalarının arttırılmasını sağlamak olarak özetlenebilir. Yönetmelik, kıyı tesislerindeki faaliyetlerin iş sağlığı ve güvenliği temin edilerek uluslararası standartlara uyumlu bir denetim ve izleme mekanizması ile gerçekleştirilmesini amaçlamaktadır. Dolayısıyla, Yönetmelik’in temel amacı, kıyı tesisleri faaliyetlerinin sürdürülebilir bir anlayış ile çevre dostu uygulamalar benimsenerek ve geliştirilerek yürütülmesini teşvik etmektir.

Yönetmelik’in 2. maddesine göre, bu Yönetmelik hükümleri, 20.03.2007 tarihli ve 26468 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Uluslararası Gemi ve Liman Tesisi Güvenlik Kodu Uygulama Yönetmeliği kapsamında Liman Tesisi Güvenlik Sertifikasına sahip olan ve Yeşil Liman Sertifikası almak isteyen kıyı tesislerini kapsamaktadır. Yeşil Liman Sertifikasına sahip kıyı tesislerine uygulanacak hükümler, bazı esaslar dışında sertifika alma tarihine bakılmaksızın yeknesak olduğundan, aksi belirtilmediği sürece Yönetmelik’in yayımlanmasından önce sertifikalandırılmış kıyı tesisleri de Yönetmelik kapsamındadır.

4. Sertifikalandırma Sürecine İlişkin Usul ve Esaslara İlişkin Düzenlemeler

İşbu Yönetmelik’in yürürlüğe girmesinden önceki uygulamalarda, Yeşil Liman projesinde işin doğası gereği gönüllülük esas alınmış ve sertifikalandırma sürecinde esas olarak gönüllülük öngörülmüştü. Bu Yönetmelik ile mevcut limanlar için Yeşil Liman Sertifikası gönüllülük esasına dayanırken, yeni kurulacak limanlar için bir zorunluluk haline getirilmiştir.⁴

Yönetmelik’in 12. maddesi uyarınca, Yönetmelik’in yayımı tarihinden sonra yeni inşa edilecek kıyı tesisleri için hazırlanacak olan Çevresel Etki Değerlendirilmesi Raporlarına yönelik Bakanlık değerlendirmelerinde Ek-4’te yer alan kriterlerin sağlanacağı taahhüdünün yer alması gerekmektedir. Bir diğer anlatımla, yeni kıyı tesisleri, Yönetmelik’in Ek-4 isimli ekinde yer alan kriterleri sağlayarak inşa edilmek zorundadır. Bu düzenlemeye uymayan tesislere Bakanlıkça kıyı tesisi işletme izni belgesi ve kıyı tesisi tehlikeli yük uygunluk belgesi verilmeyeceği belirtilmektedir.

Yönetmelik’in 5. maddesine göre, bu Yönetmelik kapsamında Sertifika almak isteyen kıyı tesislerinin, anılan Yeşil Liman genel kriterlerini yerine getirerek Yönetmelik ekinde Ek-1 başlığı altında yer alan belgelerle birlikte Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı Denizcilik Genel Müdürlüğü’ne (“İdare”) başvurması gerekmektedir.

Buna göre, Sertifika almak isteyen kıyı tesislerinin;

• Yeşil Liman Sertifikası Başvuru Formu,

• Başvuru belgeleri imzalayan kişinin kıyı tesisi işleticisini temsile yetkili olduğunu gösterir sicil tasdiknamesi,

• Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde başvurucu kıyı tesisinin adının geçtiği bölümün bir örneği,

• Yönetmelik ile yetkilendirilmiş kuruluşça düzenlenmiş ve onaylanmış ISO 9001 (Kalite Yönetim Sistemi Standardı), ISO 14001 (Çevre Yönetim Sistemi Standardı), ISO 45001 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Standardı), ISO 14064-1 (Sera Gazı Emisyonlarının ve Uzaklaştırmaların Kuruluş Seviyesinde Hesaplanması ve Raporlanması) ve ISO 50001 (Enerji Yönetim Sistemi Standardı) standartlarına uygun olduğuna dair onaylı resmi yazı,

• Yeşil Liman Raporu,

• Yeşil Liman gerekliliklerini sağladığını gösteren ve yapılan faaliyetleri içeren MS Power Point Sunum (CD veya taşınabilir bellek içerisinde)

ile birlikte İdare’ye başvurması gerekmektedir.

İdare, Sertifika almak üzere yapılan başvuruları değerlendirecek ve uygun görmesi durumunda yeşil liman denetimini gerçekleştirecektir. Usulüne uygun yapılan başvurulara istinaden yetkili kuruluşla birlikte gerçekleştirilen denetim sonucunda Yönetmelik ile belirlenen kriterlere uygun görülen tesislere İdare tarafından Sertifika ücretsiz olarak düzenlenmektedir.

Başvuru belgeleri veya denetim sonucu uygun bulunmayan başvurular uygun bulunmama sebepleri ile birlikte başvuruda bulunan kıyı tesisine yazılı olarak bildirilecek; kıyı tesisinin üç ay içerisinde eksikliklerini tamamlayarak İdare’ye sunması halinde değerlendirme sürecine devam edilecektir.

Yönetmelik, halihazırda Sertifika sahibi olan tesisleri ilgilendiren düzenlemelere de yer vermektedir. Geçici Madde 1’de bu Yönetmelik’in yayımı tarihinden önce Sertifika’ya sahip olan kıyı tesislerinin bu Yönetmelik’in yayımı tarihinden itibaren bir yıl içerisinde Sertifikalar’ını yenilemeleri gerektiği; bu süre içerisinde Sertifikalar’ının askıya alınmayacağı ancak yenileme yapmadıkları sürece 9. madde kapsamındaki haklardan yararlanamayacakları belirtilmektedir.

5. Sertifikanın Yenilenmesi ve İptali Süreçleri

Yönetmelik’in 6. maddesinde, Sertifika’nın düzenlendiği tarih itibariyle geçerlilik süresi 3 (üç) yıl olarak belirlenmiştir.

Kıyı tesislerinin Sertifika geçerlilik bitiş tarihinden 2 (iki) ay önce 5. madde kapsamında yenileme başvurusu yapılması gerekmektedir. Başvurunun İdare tarafından uygun bulunması halinde yeni Sertifika, mevcut Sertifika’nın geçerliliğinin bitiş tarihinden itibaren üç yıl geçerli olacak şekilde düzenlenmektedir.

Kıyı tesisinin kiralanması veya devri halinde Sertifika iptal edilmektedir. Ancak kıyı tesisinin kiracısının veya devralanın Sertifika talebi olursa gerekli koşulların sağlandığının belgelenmesi kaydıyla mevcut Sertifika, tesisi kiralayan/devralan yeni şirket adına düzenlenecektir.

Kıyı tesisi işleticisi olan şirketin birleşme veya bölünme nedeniyle el değiştirmesi durumunda, ilgili evrakın sunulması üzerine Sertifika, kıyı tesisi işletmesini işleten yeni şirket adına tadil edilecektir.

Bununla birlikte, Yönetmelik’te belirtilen şartları haiz olmadığı, Sertifika alma koşullarını herhangi bir sebeple kaybettiği veya bu Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket ettiği tespit edilen kıyı tesislerine eksikliklerini gidermesi için 6 (altı) aya kadar süre verileceği düzenlenmektedir. Bu süre sonunda eksikliklerin giderilmemesi halinde Sertifika iptal edilecek ve Sertifikası iptal edilen kıyı tesisinin yeniden Sertifika alabilmesi için bu Yönetmelik’te yer alan gerekliliklerin tümünün yeniden sağlanması gerekecektir.

6. Kıyı Tesislerinin Hak ve Yükümlülükleri

Yönetmelik’in 9. maddesi uyarınca, Sertifika’ya sahip olan ve devamlılığını sağlayan kıyı tesisine, bu uygulamaların desteklenmesi amacıyla Sertifika’nın düzenlendiği tarihten itibaren yapılacak işlemler özelinde bazı haklar tanınmaktadır. Buna göre kıyı tesisi:

a) 18/11/2022 tarihli ve 32017 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Kıyı Tesisi İşletme İzni ve Kıyı Tesisi İşletmecileri Hakkında Yönetmelik kapsamında;

• Bakanlık tarafından verilen işletme izni süresi, kısıtlayıcı başka bir durum olmaması halinde iki yıl uzatılarak uygulanacaktır.

• İnceleme, Tespit ve Denetleme Komisyonu tarafından sörvey yapılarak izin belgesi düzenlenmesi halinde sörvey hizmet bedelinden muaf tutulacaktır.

b) Tehlikeli Yüklerin Denizyoluyla Taşınması ve Yükleme Emniyeti Hakkında Yönetmelik kapsamında;

• İdare tarafından düzenlenecek Kıyı Tesisi Tehlikeli Yük Uygunluk Belgesi ücretinden ve bu belgenin düzenlenmesi için yapılan denetim ücretinden muaf tutulacaktır.

• Kıyı Tesisi Tehlikeli Yük Uygunluk Belgesinin geçerlilik süresi kısıtlayıcı başka bir durum olmaması halinde iki yıl uzatılarak uygulanacaktır.

• Doğrulanmış brüt ağırlık tespit hizmetine ilişkin kontrol ücretinden muaf tutulacaktır.

c) Bakanlık tarafından, kıyı tesislerine yönelik düzenlenen yetki belgesi, ruhsat, sertifika gibi izin belgelerinin temdidi/yenilenmesi için Bakanlık döner sermayesine ödenecek ücretlerde, Bakanlık ücret tarifelerinde, İdare’ce belirlenen oranda indirim hakkı ve muafiyet uygulanacaktır.

d) Sertifika’ya sahip kıyı tesislerine bir takvim yılı içerisinde gelen otuz gemiye, Türk Boğazları’ndan geçiş önceliği tanınmaktadır. Belirtilen sürede otuzdan fazla gemi geçişi söz konusu ise hangilerine öncelik verileceği konusunda kıyı tesisinin seçimi esas alınacaktır.

e) Sertifika düzenlenen kıyı tesisleri, özellikleri Yönetmelik Ek-5’te yer alan Yeşil Liman Bayrağını, “Yeşil Liman (Green Port-Türkiye)” unvanını ve logosunu kullanma hakkını elde edecektir.

Yönetmelik’in 7. maddesinde, kıyı tesislerinin Sertifika geçerlilik süresi boyunca Sertifika gerekliliklerinin devamını sağlamakla sorumlu olduğu belirtilmektedir. Bu sorumluluklar aşağıdaki şekildedir:

• Bu süre boyunca, Yeşil Liman genel kriterlerinin meri mevzuat, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşme hükümleri ve standartlara göre takibinin yapılması kıyı tesislerinin sorumluluğundadır.

• Kıyı tesisi, sertifikalandırıldıktan sonra 3 (üç) ay içerisinde Yeşil Liman Raporunu hazırlamalı ve Sertifika süreci boyunca güncel tutmalıdır.

• Çevre kirliliği ile ilgili olarak yetkili kamu kurum veya kuruluşları tarafından kıyı tesisine idari para cezası veya yazılı uyarı verilmesini müteakip bu durum İdare’ye en geç 5 (beş) gün içerisinde bildirilmeli ve bu uyarı ve cezalara sebebiyet veren hususların ortadan kaldırılması adına gerçekleştirilen tüm faaliyetleri içeren bir rapor en geç 30 (otuz) gün içinde İdare’ye sunulmalıdır.

• Sertifikalandırılan kıyı tesisleri, Sertifika başvuru şartlarında meydana gelen değişiklikleri 15 (on beş) gün içerisinde İdare’ye bildirmelidir.

• Ayrıca, Sertifika’ya sahip kıyı tesisleri, bu Yönetmelik’in uygulamalarının geliştirilmesi, desteklenmesi ve yaygınlaştırılması amacıyla yapılacak çalışmalarda kullanılmak üzere İdare tarafından talep edilen bilgi, rapor ve istatistiki verileri İdare’ce belirlenen periyotta ve formatta sunmakla yükümlüdür.

7. Kıyı Tesislerinin Denetimi ve Yaptırımlar

Yönetmelik’in 10. maddesinde, Sertifika’nın askıya alınmasını ve askı süresi sonunda kıyı tesisinin durumunda bir değişiklik olmaması halinde iptalini gerektiren durumların denetimine ilişkin usul ve esaslar düzenlemektedir.

Sertifika düzenlenen kıyı tesislerinde 18 (on sekiz) ayda bir yeşil liman ara denetimi yapılacağı ve herhangi bir olumsuzluk yok ise kıyı tesisine Sertifika’sını kullanmaya devam edebileceğinin yazılı olarak bildirileceği belirtilmektedir. İdare personeli ve yetkilendirilmiş kuruluşun görevlilerinin katılım sağlayacağı denetimlerde, herhangi bir eksikliğin tespit edilmesi durumunda, bu eksikliklerin giderilmesi için tesise altı aya kadar süre verileceği belirtilmektedir. Kıyı tesisi, mahallinde yapılacak denetimler için her türlü bilgi, belge, araç, gereç ve teçhizat ile gerekli imkânı sağlamakla yükümlüdür. İdare, Sertifika’ya sahip olma şartlarının kontrolüne ilişkin olarak kıyı tesislerini her zaman denetleme yetkisine sahiptir.

Yönetmelik’in 11. maddesi, Yönetmelik şartlarını haiz olmayan veya ara denetim veya İdare’nin denetiminde eksiklik tespit edilen, Yeşil Liman Raporunu hiç veya gereği gibi düzenlemeyen, verilen 6 (altı) aylık sürede eksiklerini gidermeyen kıyı tesislerine uygulanacak yaptırımları düzenlemektedir.

Bu gibi durumlar için Yönetmelik’te Sertifika’nın askıya alınması veya iptali yaptırımları öngörülmektedir. Sertifikanın askıya alınması halinde, kıyı tesisi askıda kalma süresince Sertifika ile elde ettiği haklardan yararlanamayacaktır. Askıda kalma süresinin en fazla 3 (üç ay) olabileceği belirtilmiştir. Şayet askı süresi sonunda kıyı tesisinin durumunda bir değişiklik yok ise o halde kıyı tesisinin Yeşil Liman Sertifikası iptal edilecektir.

8. Sonuç

Türkiye'nin kıyı tesislerine yönelik çevresel düzenlemelerini ve çevre dostu sürdürülebilir bir gelecek anlayışını desteklemek amacıyla 18.11.2023 tarihli ve 32373 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Kıyı Tesislerine Yeşil Liman Sertifikası Düzenlenmesi Hakkında Yönetmelik”, deniz yolu taşımacılığında çevre dostu uygulamaları teşvik etmeyi ve uluslararası standartlara uyumu sağlamayı hedeflemektedir. Yönetmelik’in belki de en kritik yeniliği, önceki dönemde gönüllülük esasına dayanan sertifikalandırma sürecini, yeni kurulacak tesisler için zorunluluk haline getirmesi olabilir. Yeşil Liman Sertifikası alınabilmesi için kıyı tesisi tarafından Yönetmelik’te olası negatif çevresel etkilerin minimize edilmesi, enerji verimliliğinin artırılması ve iş sağlığı ve güvenliğinin temin edilmesi gibi önemli kriterlerin sağlanması gerekmektedir. Sertifikalandırma sürecinin etkinliği; kıyı tesislerinin performanslarını sürekli izleyen denetim mekanizmaları ve mevzuata uygun olmayan durumlar için öngörülen yaptırımlarla desteklenmektedir. Bu kapsamda, bu tür çevreci düzenlemeler, Türkiye'nin denizcilik sektöründe çevre dostu bir anlayış temin ve teşvik etme yönündeki kararlılığı açıkça ortaya koymaktadır. Yönetmelik hem mevcut tesislerin hem de yeni kurulacak tesislerin çevresel sorumluluklarını yerine getirmelerine yönelik güçlü bir çerçeve sunarak, deniz yolu taşımacılığının gelecekte sürdürülebilir ve çevre dostu bir rotada gelişmesini destekleyecektir.

KAYNAKLAR