MUSTAFA İNSEL / TÜRKLİM DANIŞMANI

IMO VE AB DENİZCİLİKTE KARBONSUZLAŞTIRMA GELİŞMELERİNİN LİMANLARA ETKİLERİ

İklim değişikliği etkilerinin küresel olarak her yıl daha fazla hissedilmesi, UNFCCC çerçeve sözleşmesi ve Paris anlaşmasının ülkelere verdiği sorumluluklara denizciliğin dahil edilmemiş olması dolayısı ile Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ve Avrupa Birliği (AB) çeşitli iklim değişikliği mevzuatı geliştirilmesine yol açmıştır. Son bir yılda bu konuda hem uygulamaya konan regülasyonlar hem de teknolojik uygulamalar olarak önemli ilerlemeler görülmektedir.

AB öncü kuruluş olarak 2024 yılı başında Emisyon Ticaret Sistemine (ETS) denizciliği dahil ederek, ve 2025 yılı başından itibaren uygulamaya koyacağı FuelEUMaritime mevzuatı ile hem denizciliği hem de limanları yönlendirmektedir. ETS mevzuatı gemilerin kullandıkları yakıt ve bu nedenle çıkardıkları sera gazları emisyonların üzerinde emisyon hakkı satın almalarını gerektirmekte, ilk bakışta limanları doğrudan etkilemiyor olarak görülse bile limanlardaki yakıt tüketimlerini azaltıcı karadan enerji alımı (onshore power supply OPS, Cold Ironing) bir avantaj olarak görülebilmektedir. Diğer taraftan FuelEUMaritime direktifi doğrudan limanları hedefleyerek kruvaziyer gemilerin ve konteyner gemilerinin (5000 GT üstü) ana AB limanlarında 2 saatten fazla kalmaları durumunda karadan enerji almalarını 2030 yılı ile zorunlu hale getirmekte, 2035 yılı ile diğer AB limanlarında OPS kurulmasını hedeflemektedir. Bu iki regülasyon doğrudan Türkiye limanlarını etkilemiyor olarak algılansa da dolaylı olarak AB limanlarındaki uygulamanın zaman içinde Türkiye limanlarında da uygulanması gemiler tarafından tercih edilmesi kaçınılmazdır.

Ancak limanların OPS yatırımlarının yeterli talep olduğu tarihlerden önce yapılması ülkemizde sınırlı süreli tahsisli limanlarımız açısından yatırımların başlangıçta atıl kalmalarına sebep olabilir. Bu açıdan bakarak yatırım maliyetleri ve yapılan yatırımların yeterli talep alarak yatırım geri dönüşü konularının beraber değerlendirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır.

OPS kapsamında IEC/ISO/IEEE 80005-1 limanların 1 MW tan fazla elektrik gücüne ihtiyaç duyan gemilere 6600 Volt veya 11000 volt (YV-OPS) elektrik, IEC/ISO/IEEE 80005-3 limanların 1 MW altında elektrik duyan gemilere 220-480 V (LV-OPS) elektrik temin etmesi, geminin de bunu kendi ekipmanlarının kullanacağı 220/440 volt 50/60 Hz enerjiye dönüştürmek için gerekli transformatör yatırımlarını yapması gerekmektedir.

Gemiler açısından gemide bulunması gereken OPS transformatör ve diğer ekipman bazı gemi tiplerinde yeni inşa gemilerde kullanılmaya başlamış olmakla birlikte mevcut gemilerin çoğunluğunda eklenmesi ya imkansız yada yüksek maliyetli yatırımlardır. Bu yatırımlara sahip gemilerin çalıştıkları limanlar OPS konusunda talep olarak kabul edilerek, yatırımlara karar verilebilir. Clarkson World Fleet Register YV-OPS sistemine sahip gemi istatistiklerine erişim için kullanıldığı takdirde, 2024 Ağustos sonu itibarı ile dünyada 100 GT dan büyük 110968 gemi içinden sadece 2867 gemide (%2.5) YK-OPS sistemi bulunmaktadır. 5000 GT dan küçük gemilerde offshore destek gemileri çoğunluğu oluşturmakla beraber 5000 GT üstü gemilerde konteyner (866 gemi), dökme yük gemileri (763 gemi) ve kruvaziyer gemilerin (261 gemi) çoğunluğu oluşturduğu görülmektedir. Belirli limanlar arasında çalışan bu gemi tipleri dışındaki diğer gemi tiplerinde YV-OPS sistemine sahip gemi sayısı kısıtlı bulunmaktadır.

Şekil 1: YV-OPS sistemine sahip gemilerin tonaj ve gemi tiplerine göre dağılımı

YV-OPS sistemine sahip 2867 gemiden son 12 ayda Kıta Avrupası seferi olan gemi sayısı 838 (% 29), Akdeniz/Karadeniz bölgesinde seferi olan gemi sayısı 530 (% 18) olarak istatistiklere geçmiştir. 427 gemi son 12 ayın % 50 den fazlasını Kıta Avrupasında, 58 gemi yılın % 50 den fazlasını Akdeniz/Karadeniz bölgesinde geçirmektedir. Ülkemizde bulunan 5 romorkör (4 ü GİSAŞ tam elektrik/bataryalı romorkör) toplamda 14 offshore destek ve romörkör bu 58 gemi içinde yer almaktadır. Bu gemiler özelleştirilmiş OPS sistemleri kullandıkları için limanlardaki OPS sistemlerinin dışında hizmet almaktadır.

Şekil 2: Akdeniz/Karadeniz bölgesine sefer yapan YV-OPS sistemine sahip gemi sayısı

YV-OPS mevcut talebi için kesin bir kaynak olmamasına rağmen, YV_OPS sistemine sahip gemilerin bölgede geçirdikleri zamandan hareket edilerek yaklaşık bir talep elde dilebilir. Akdeniz/Karadeniz OPS talebi için yaklaşık 34 kruvaziyer gemi/feribot ve 7 konteyner gemisi bulunmaktadır. Dolayısı ile Akdeniz/Karadeniz’de OPS talebini yaklaşık olarak 7 (son 12 ayda %50-100) ve 289 (%1-%50) konteyner gemisi, 34 (%50-%100) kruvaziyer/feribot, 71 dökme yük gemisi (%1-%50) olmak üzere için olduğu söylenebilir.

Akdeniz/Karadeniz’de son 12 ay içinde seyir yapan YV_OPS sistemine sahip 530 adet gemi filosu içinde Türkiye limanlarına yanaşan toplam gemi sayısı 174 olup, 45 adedi kruvaziyer/feribot, 59 adedi konteyner, 41 adedi dökme yük gemisidir.

Tablo 1: Akdeniz/Karadenizde YV-OPS sistemine gemi sayısı ve talep tahminleri

Kruvaziyer gemiler için yılda 6 ay sefer yapılacağı varsayımından hareket edilmiştir.

Toplam YV-OPS talebi tüm Akdeniz/Karadeniz için yaklaşık 6023 gün alınır ise tüm bu sistemlere sahip gemilerin OPS talep etmesi durumunda % 50 dolulukla 33 adet OPS sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu ihtiyacın kruvaziyer limanlarında ve ana konteyner limanlarında yoğunlaşacağı beklenmektedir.

Ülkemiz limanları açısından bakıldığında tüm gemi tipleri için 10 gün Akdeniz/Karadeniz’de kalan ve Türkiye limanlarına yanaşan gemilerin % 10 zamanını Türkiye limanlarında geçirdiği ve YV_OPS sisteminin % 50 kapasitede kullanıldığı kabulü altında 2 adet kruvaziyer, 3 adet konteyner ve 1 adet dökme yük gemisi yanaşan limanda YV-OPS sistemine ihtiyaç olduğu tahmin edilmektedir.

Bölgede YV-OPS arzı ise 2021 yılı istatistiklerine göre şekil 3’te verilmiştir. Tamamı AB ülkelerinde bulunan 6 limanda YV-OPS hizmeti verilmektedir.

Şekil 3: 2021 yılı itibarı ile YV-OPS hizmeti verebilen limanların coğrafi konumları

Ülkemizde halihazırda Tuzla Gisaş römorkörlerine hizmet veren özel maksatlı sistem dışında aktif bir YV-OPS sistemi limanlarımızda bulunmamasına rağmen en az 2 limanda YV-OPS sisteminin kurulmaya başlandığı bilinmektedir. Mevcut küresel filo ile Türkiye limanlarının YV-OPS sistem yatırım ihtiyacı 6 adet olup, Avrupa’da bu sistemlerin AB fonları ile % 50’lere varan finansal destekler ile kurulduğu gerçeğinden hareket ile ülkemiz limanları için sınırlı sayıda YV_OPS sitem kurulumu finansal teşviklerinin sağlanması ülkemiz limanlarının ihtiyacı karşılaması için gereklidir.