FARUK DOĞAN / TÜRKLİM GENEL SEKRETERİ

AKILLI LİMANLAR VE DİJİTALLEŞME

Tarihi perspektif içerisinde, çağında iz bırakan teknolojik gelişmelerin sayısı ve frekansı günümüze kadar hep katlanarak sürmüştür. Mevcut verilere dayanarak, insanlık tarihinin başından beri tüm teknolojik icatların %50’den fazlasının 20. ve 21. yüzyılda gerçekleştiğini ileri sürmek yanlış olmayacaktır.

İlk dijital bilgisayarın 1943 yılında İngiltere’de icat edilmesi sonrasında ¹ , bilginin iki bilgisayar arasında transferi 1969’da ² , bilginin ağ sistemleri üzerinden transferine olanak sağlayan internetin resmen icadı ise 1983 yılında mümkün oldu ³ . Bilgi teknolojilerinin birbirine entegre olarak kullanılma süreci 40 yıllık bir süreç gerektirse de 10 yıllık bir süreçte neredeyse hayatımızın her aşamasında yer almaya başladı.

Bilişim teknolojilerinin “Akıllı” nitelendirmesi ile ilk olarak uygulandığı “akıllı şehir” örneği ise 1994'te Amsterdam'da sanal bir dijital şehrin yaratılması ile gerçekleşti. 2000'lerin ortalarına gelindiğinde, Silikon Vadisi’ndeki öncü bilişim şirketlerinin ayrı ayrı girişimler başlatmasıyla işler hızlandı.

Akıllı şehirlerin fonksiyonel olarak yaşamımızın içinde daha etkin bir şekilde yer alması, 2011 yılında Barselona'da gerçekleştirilen ilk Akıllı Şehir Expo Dünya Kongresi sonrasında hız kazandı ⁴ . Böylelikle bilgi teknolojisi, eğitim, iletişim, iş, ticaret, tedavi, bankacılık, ulaşım ve lojistik gibi hayatın her alanında kullanılır hale geldi.

Dijital teknolojilerinin gelişmesi ile bağlantılı olarak, uluslararası rekabetin artması, küresel pazarın duyarlılığı, kişiselleştirilmiş ürünlere yönelik talep ve ürünlerin yaşam döngülerinin kısalması, 21’inci yüzyılın başında dördüncü sanayi devrimini başlatan temel nedenlerini oluşturdu. “Endüstri 4.0” olarak da adlandırılan bu yeni oluşum “Akıllı Lojistik” adıyla Lojistik sektöründe geniş uygulama alanları buldu. Küresel ekonomik büyümenin eşlik ettiği “Akıllı Lojistik” kavramının, tedarik zincirinde önemli bir arayüz oluşturan ve karmaşıklığı ile yeniden yapılandırılmasına ihtiyaç duyulan limanları da kapsaması kaçınılmaz bir süreç oldu.

Bu süreçte teknolojinin limanlara uygulanmasına neden olan temel gereklilikleri ⁵;

· Coğrafi üretim, dağıtım ve tüketimdeki yapısal değişiklikler,

· Operasyonel mükemmellik ihtiyacı,

· Uluslararası ticarette serbest dolaşımdan kaynaklanan yapısal değişiklikler, yeni iş fırsatları ve ticaret anlaşmaları,

· Çevre limanlarda artan rekabet,

· Terör saldırıları ve yasadışı kontrolsüz göç başta olmak üzere diğer güvenlik sorunları,

· Doğal afetler ve diğer çevresel kaygılar, başlıkları altında toplamak mümkündür ⁶.

Tedarik zincirini daha az esnek ve daha az verimli hale getiren bu zorlukların üstesinden gelinmesi, teknolojinin tüm imkanlarını kullanarak, limanları günün ihtiyaçlarına karşılık verebilen, akıllı limanlara dönüştürmekle mümkün olmuştur. Böylelikle yeniden yapılandırılan “akıllı limanlar”, rekabet gücü ve iş birliğini kolaylaştırma, farklı liman paydaşları arasında yatay ve tüm tedarik zincirlerinin dikey entegrasyonunu iyileştirmeye odaklanmıştır ⁷.

AKILLI LİMAN KONSEPTİ :

Akıllı trafik, gemiler, kamyonlar, trenler ve konteynerler gibi hareketli varlıklara odaklanmıştır. Akıllı Trafiğin amacı, hareketli varlıkların akışının etkinliğinin sağlanması, üretime katkı sağlanması ile hareketli varlıkların uygunluğunun ve kullanımının teminidir.

Akıllı ticaret ise malların sorunsuz akışına odaklanmıştır. Akıllı Ticaretin amacı, malların limana/limandan hızlı, pürüzsüz ve etkin bir şekilde akışının sağlanması, liman operasyonları esnasında bozulabilir malların çürümesinin önlenmesi ve etkin bir gümrük sistemiyle etkin güvenlik ve emniyetin sağlanmasıdır.

Özellikle Bilgi Teknolojilerindeki yeni gelişmelere paralel olarak, “Akıllı Liman” kavramı, liman operasyonlarının çeşitli yönlerini optimize etmek ve verimliliği artırmak için Nesnelerin İnterneti (IoT), Bulut Bilişim Teknolojileri, Coğrafi Bilgi Sistemleri (GPS) ve Bilgisayar Simülasyon Teknolojilerini kullanan limanlar konsepti olarak son on yılda daha da gelişmiştir.

AKILLI LİMANLARDA KULLANILAN TEMEL TEKNOLOJİLER VE UYGULAMA ALANLARI ¹⁰:

Genel olarak Endüstri 4.0 ile gelişen ve günümüzde gittikçe daha ileri seviyelere doğru yol alan ve akıllı liman uygulamalarında kullanılan teknolojiler ¹¹;

Başlıkları altında sıralanabilir.

Akıllı bir limanda kullanılan temel teknolojiler incelendiğinde;

· Yapay Zekâ Teknolojisi (Artificial Intelligence-AI):

Yapay zekâ, insan kararlarını taklit eden ve öğrenen, hata toleranslarını minimize eden ve iyileştirmelerde bulunmak için büyük verilerden yararlanan ve bunun için makineleri-dijital sistemleri kullanan yazılımlardır. AI, denizcilik endüstrisinde geleneksel operasyonel işlevleri kademeli olarak dönüştürerek limanlar için üretkenlik ve verimliliği artırma açısından önemli fırsatları ortaya koyar.

Yapay zeka, akıllı liman ekipmanı planlaması, akıllı saha planlaması ve akıllı rıhtım planlaması gibi liman işletim sistemlerinde geniş uygulama alanları bulabilir. Bu çerçevede AI kullanan Akıllı Limanlar, kargo ve trafikteki artışın üstesinden gelebilir, çalışanların çalışma saatlerini optimize edebilir, insan hatalarını azaltabilir ve tedarik zincirini daha üretken hale getirebilir. Ayrıca, derin öğrenme (deep learning) özelliği ile gelecekteki ekipman ihtiyaçlarını, uzun vadeli saha kullanımını, konteyner hasarını, kapı ziyaretlerinin sayısını ve daha fazlasını tahmin etmek için de kullanılabilir. Tedarik zinciri paydaşlarını bir araya getirebilme özelliğinin yanı sıra AI'nın limanlarda ve terminallerde en önemli faydası verimlilik ve güvenliktir. AI’nin mevcut ve potansiyel kullanım alanlarıyla gelecekte denizcilik endüstrisinin gelişimini etkilemeye devam edeceği değerlendirilmektedir.

· Robotlar ve robotik sistemler

İnsanın yerini alan veya insanları destekleyen makineler, robotlar ve robotik sistemler olarak sınıflandırılır. Endüstriyel robotlar, akıllı robotlar ve insansı robotlar gibi otomatik robotlar kullanılmaktadır. Bu tür sistemlerden limanlarda, çalışanların iş yükünü azaltmak ve iş güvenliğini artırmak, tesis bakımı, arıza durum kontrolü ve su altı çalışmaları gibi görevlerde, limanlarda tam otomasyon sağlanmasında, liman operasyonlarında insansız ulaşım teknolojileri olarak veya sökme ve takma işlemleri gibi özel konularda faydalanılabilir.

· Otonom sistemler

Otonom sistemler, limanlarda yükleme, boşaltma ve nakliye gibi operasyonların, çalışan müdahalesine ihtiyaç duyulmadan gerçekleştirilmesini sağlayarak verimliliği artırır. Bu sistemler, Yapay Zekâ, Büyük Veri ve Dijital İkiz gibi ileri teknolojilerin bir arada kullanılmasıyla otonom özellikler kazanır. Otomatik Yönlendirmeli Araçlar (AGV), otomatik istifleme vinçleri (ASC) ve rıhtım vinçleri (QC) gibi otonom ekipmanlar, limanlarda operasyonel süreçleri hızlandırır ve optimize eder. Yüksek katlı depolama sistemleri ve otomatik elleçleme ekipmanları, büyük limanlarda insansız veya otonom yükleme ve boşaltma işlemlerinde etkin şekilde kullanılır.

Bu teknolojiler, gelişmiş sensörler, otomatik konumlandırma, makine görüşü, uzaktan kumanda ve akıllı teşhis ekipmanları gibi yenilikçi çözümlerle entegre edilerek liman operasyonlarının daha güvenli, hızlı ve verimli hale gelmesini sağlar. Akıllı limanlarda kullanılan bu sistemler, kargo elleçleme, trafik yönetimi, gümrük işlemleri, güvenlik ve enerji yönetimi gibi temel işlevlerin yanı sıra altyapıyı destekleyen dijital tabanlı, çok paydaşlı sistemler sunar. Liman paydaşları, mevcut operasyonlarını iyileştirmek ve temel işlevleri yeniden yapılandırmak için otonom sistemleri kullanarak büyük yatırımlar yapmadan operasyonel kapasitelerini artırabilirler. Bu teknolojiler, limanların gelecekteki sürdürülebilir ve akıllı işletim sistemlerinin temelini oluşturur.

· Dijital İkiz

Dijital İkiz teknolojisi, limanlarda yazılım tabanlı sanallaştırma çözümleriyle birçok kritik fonksiyonun gerçekleştirilmesini sağlar. Bu teknoloji, ekipman optimizasyonu, iş kazalarının azaltılması ve genel verimliliğin artırılması gibi avantajlar sunar. Fiili operasyon öncesinde yapılan simülasyonlarla operasyonların ön kontrol ve doğrulaması yapılır, böylece deneme hataları en aza indirgenir ve operasyonel verimlilik artırılır. Bu süreçler aynı zamanda maliyetlerin ve operasyon sürelerinin düşürülmesine katkıda bulunur. Dijital İkiz, gemi yaşam döngüsü yönetimi, tesis yönetimi, akıllı gemi seyri ve akıllı liman operasyon yönetimi gibi alanlarda da önemli roller üstlenir. Ayrıca, konteynerlerin izlenmesi ve yönetimi gibi kritik lojistik süreçler, bu teknolojiyle daha etkin hale getirilir. Dijital İkiz, limanlardaki süreçlerin dijital dönüşümünü destekleyerek daha güvenli, verimli ve maliyet etkin operasyonların temelini oluşturur.

· Sanal Gerçeklik (VR) ve Arttırılmış Gerçeklik (AR)

Sanal Gerçeklik (VR) ve Artırılmış Gerçeklik (AR) teknolojileri, limanlarda birçok önemli fonksiyonun gerçekleştirilmesine olanak tanır. VR teknolojisi, kullanıcıların sanal ortam içinde sanal nesnelerle etkileşime geçmesini sağlayarak çevresel simülasyonlar sunar. AR teknolojisi ise sanal görüntüleri gerçek dünya görüntülerinin üzerine entegre ederek karma bir deneyim oluşturur. Bu teknolojiler, acil durum önlemlerinin alınması ve tahliye kabiliyetlerinin geliştirilmesi için etkili araçlar sunar. Ayrıca, iş becerilerinin geliştirilmesi ve iş güvenliği bilincinin artırılması için interaktif eğitimler sağlar. 3D modelleme ile liman altyapısının ve ekipmanlarının sanal ortamda detaylı olarak incelenmesi mümkün hale gelir. Gemi mürettebatı ve liman çalışanları için sanal eğitimlerle operasyonel yetkinlik artırılırken, uzaktan tıbbi hizmet imkanları sayesinde olası sağlık sorunlarına hızlı ve etkili müdahale edilebilir. Bu teknolojiler, liman operasyonlarında hem verimliliği artırır hem de güvenliği üst seviyeye taşır.

· Nesnelerin İnterneti (IoT) Teknolojisi:

Nesnelerin İnterneti (IoT) teknolojisi, limanlarda operasyonların daha akıllı, verimli ve güvenli bir şekilde gerçekleştirilmesine olanak tanır. Tipik IoT uygulamaları arasında konteynerler için elektronik etiketler, liman operasyon ekipmanlarının izlenmesi, mühendislik ekipmanı varlık yönetimi ve akıllı enerji yönetim sistemleri yer alır. IoT teknolojisi, bilişim altyapısı üzerinden insan ve ekipman arasında bilgi alışverişini mümkün kılarak akıllı altyapı ve servis teknolojilerinin kurulmasını sağlar. Nesnelerin interneti sensörleri, konteynerlere, yük araçlarına, ekipmana, gemilere, kamyonlara ve yollara yerleştirilerek gerçek zamanlı veri toplanır. İskele duvarlarına yerleştirilen kameralar ve IoT sensörleriyle rıhtıma bağlanan gemilerin izlenmesi sağlanır. Ayrıca, yüklerin ve gemilerin gerçek zamanlı takibi yapılabilir, bu da veri destekli karar alma süreçlerini optimize eder. IoT sayesinde akıllı rıhtım duvarları ve gelişmiş izleme sistemleri ile operasyonların yönetimi daha etkin hale gelir, böylece limanların genel performansı artar ve güvenlik standartları yükseltilir.

· Büyük Veri Teknolojisi (Big Data):

Büyük Veri Teknolojisi (Big Data), liman sanayi sektöründe iş fırsatlarının geliştirilmesi ve ticari karar süreçlerinin iyileştirilmesi için kritik bir rol oynar. Bu teknoloji, büyük miktarda ithalat ve ihracat verisini analiz ederek gemicilik şirketleri ve deniz taşımacılığı sektöründeki tarafların daha hızlı ve doğru kararlar almasına yardımcı olur. Veri madenciliği ve istatistiksel analiz yetenekleriyle karar verme süreçlerini kısaltır ve bilimsel yöntemler kullanarak riskleri azaltır. Kaçakçılıkla mücadele ve denetim faaliyetlerinin geliştirilmesi için de etkili bir araçtır. Büyük Veri, yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış verilerin elde edilmesi, çıkarılması ve analiz edilmesi süreçlerini mümkün kılar. Karmaşık veri işleme ve dağıtılmış işleme teknolojileri kullanılarak analiz sonuçlarına dayalı davranış ve örüntü tahmini yapılabilir. Gemi operasyonel verimliliğinin analizi ve otonom gemilerin performans değerlendirmesi, Büyük Veri’nin sağladığı diğer önemli katkılardır. Ayrıca, hava durumu gibi dışsal bilgilere dayalı afet önleme ve güvenli gemi operasyonlarının sağlanmasında etkin bir şekilde kullanılır. Konteyner ekipman yönetiminin optimizasyonu gibi operasyonel süreçlerde de büyük veri analitiği, limanlarda verimlilik ve güvenliği artırmak için güçlü bir araç sunar.

· Blok zincir (Blockchain) Teknolojisi:

Blok zincir (Blockchain) Teknolojisi, limanlarda lojistik ve denizcilik operasyonlarını daha güvenli, verimli ve şeffaf hale getirmek için devrim niteliğinde bir araç sunar. Yüksek miktarda veriyi sonsuza kadar depolama kapasitesine sahip olan bu teknoloji, lojistik şirketlerinin tedarik zincirindeki her olayı izlemelerini sağlar ve denizcilik endüstrisinin karar verme süreçlerini kısaltır. Veri güvenliği, dağıtılmış sistemler aracılığıyla her işlemin doğrulanması, kayıtların değiştirilemezliği, şeffaflık, şifreleme doğrulaması ve gizlilik koruması gibi özellikler sunar. Akıllı sözleşmeler ile süreçler otomatik hale getirilerek operasyonel maliyetler düşürülür. Deniz ticaret platformlarının oluşturulması, elektrik ağlarının yönetimi, gönderi takip sistemleri ve gıda izleme gibi alanlarda blok zincir teknolojisi kritik bir rol oynar. Tedarik zinciri izleme ve elektronik konşimentoların yönetimi ile işlemlerin daha hızlı, güvenli ve izlenebilir bir şekilde gerçekleştirilmesine olanak tanır. Bu teknoloji, limanlarda operasyonel verimliliği artırırken aynı zamanda süreçlerin güvenilirliğini ve şeffaflığını en üst düzeye çıkarır.

· Bulut

Bulut teknolojisi, limanlarda ölçeklenebilir ve birbirine bağlı kaynakların sağlanması ile operasyonların daha etkin bir şekilde yönetilmesine katkı sunar. Bu teknoloji, kaynakların ortak yönetimini mümkün kılarak maliyetlerin azaltılmasını ve operasyonel verimliliğin artırılmasını sağlar. Veri toplama ve analiz için güçlü bir temel sunan bulut altyapısı, liman operasyonlarında stratejik kararların alınmasını destekler. Ayrıca, bir veri paylaşım merkezi platformu olarak hizmet ederek limanlar arasında bilgi alışverişini hızlandırır ve kolaylaştırır. Akıllı limanlar için oluşturulan paylaşım ve iş birliği platformları ile liman yönetimi, lojistik şirketleri ve diğer paydaşlar arasında daha verimli bir koordinasyon sağlanır. Bulut teknolojisi, limanların dijital dönüşüm süreçlerinde kritik bir rol oynar ve modern liman yönetiminin vazgeçilmez bir unsuru haline gelmiştir.

· Uç Bilişim

Uç bilişim, limanlarda verilerin üretildiği ağ ucuna yakın cihazlarda işlenmesini sağlayarak operasyonların hızını ve verimliliğini artırır. Bu yöntem, veri yoğunluğunu ve işlem süresini azaltmak için nesnelerin interneti (IoT) ile ara bağlantıyı optimize eder. Uç bilişim, veri yükünü azaltırken gerçek zamanlı hizmet garantisi sunar ve siber güvenliği iyileştirir. 5G ve bulut teknolojileri ile entegre çalışan uç bilişim, limanlarda akıllı altyapıların etkin bir şekilde kullanılmasını mümkün kılar. IoT sensörleri ile entegre edilen uç bilgi işlem, izleme ve kontrol sistemleri sunar; otonom ekipmanlar (AGV, QC) ve akıllı yol çözümleri gibi yenilikçi uygulamaları destekler. Çoklu Erişim Uç Bilgi İşlem, liman operasyonlarında farklı cihazlar arasında sorunsuz bağlantı ve bilgi paylaşımını sağlar. Ayrıca, robotik, drone teknolojileri ve otonom sürüş sistemleri gibi alanlarda uç bilişim, operasyonel hız ve etkinlik açısından önemli bir rol oynar. Bu teknoloji, limanlarda modern dijital dönüşümün temel taşlarından biridir.

· 5G Teknolojisi:

5G teknolojisi, limanlarda ultra yüksek hızlı, düşük gecikmeli iletişim hizmeti sunarak operasyonel süreçlerin verimliliğini artırır. 4G'den 1000 kat daha fazla trafiği işleyebilen 5G, bağlantı noktalarının daha düşük güç tüketimiyle daha fazla veri kullanmasını ve IoT sistemlerinden gelen verilerin hızlı ve verimli bir şekilde işlenmesini sağlar. Metal yüzeylerin sinyalleri zayıflattığı liman ortamlarında, 5G'nin kullandığı hüzmeleme teknolojisi sayesinde kablosuz sinyaller kesintiye uğramadan belirli bir yönde iletilir. Bu sayede, limanlarda veri aktarım hızı ve doğruluğu artırılarak operasyonel süreçlerin optimize edilmesi sağlanır.

5G, uzaktan kumanda ve izleme uygulamaları ile liman altyapısında büyük iyileştirmelere olanak tanır. Otonom uygulamalarda daha güvenilir süreçler ve enerji verimliliği sunarak, otonom teknolojilerde yeni bir dönemi başlatmıştır. Örneğin, Tianjin Limanı'nda 5G ile yatay taşımacılıkta L4 seviye otonom sürüş kullanılmış ve zorlu çalışma koşullarının, sürücü yorgunluğunun ve iş güvenliği risklerinin olumsuz etkileri ortadan kaldırılmıştır. Bu yenilikçi yaklaşım, operasyonel verimliliği artırarak daha güvenli ve etkili süreçler elde edilmesine olanak tanımıştır. 5G, liman altyapısının iyileştirilmesi ve verimlilik analizleri için vazgeçilmez bir teknolojidir.

LİMAN VE TERMİNALLERİN AKILLI BAĞLANTI NOKTALARINA DÖNÜŞÜMÜ ¹²:

· Altyapı: Akıllı sensörler, limanın fiziksel altyapı ve tesislerin izlenmesine, işletilmesine ve bakımına yardımcı olur. Rıhtım duvarlarına, yollara, demiryollarına ve köprülere yapımları esnasında monte edilen sensörler, söz konusu altyapıların durumları, dayanıklılıkları ve fiziki ömürleri konusunda gerçek zamanlı verileri iletebilir. Bu maksatla yerleştirilen sensörler, yıllık denetim ihtiyacını azaltabilir ve sağladığı verilerle önleyici bakımın planlamasına yardımcı olur. Birçok sensör tabanlı yapısal sağlık izleme sistemi (sensor-based structural-health-monitoring systems) yapıların kendilerine göre daha az maliyetlidir ve bu durum işgücü maliyetinin yüksek olduğu ülkelerde nispeten hızlı bir yatırım getirisi anlamına gelir.

· Kargo İşleme: Güvenilir izleme sistemleri, vinçlerin ve diğer kargo elleçleme ekipmanlarının en yüksek verimlilikte çalışmasını ve uygun şekilde bakımlarının yapılmasını sağlayarak, terminal operatörlerinin artan iş hacimlerini kolaylıkla yönetmesine ve verimin artırmasına yardımcı olur. Örneğin İspanya’nın Valencia limanında kurulan akıllı konteyner terminalinde, kreyn taşıyıcısı (straddle), kamyon ve forklift üzerine monte edilen “kara kutular” vasıtası ile toplanılan mevkii, operasyon durumu ve enerji tüketimi gibi bilgiler, sistem tarafından gerçek zamanlı olarak analiz ederek, işletim sorunlarını belirler ve uygun eylemi başlatmak için terminal personeli ile paylaşır. Bu sistemin geliştiricileri, ekipmanın boşta kalma süresini azaltarak ve enerji kullanımını en aza indirerek işletme maliyetlerinden %10'a kadar tasarruf sağlayabileceğini değerlendirmektedir.

· Intermodal Trafik: Kamyonların ve trenlerin, çok sık tıkanıklık yaşanan terminal alanlarından olabildiğince hızlı bir şekilde yönlendirilmesi, kargo elleçleme verimliliği kadar önemlidir. Bu çerçevede limanlar için tasarlanan terminal randevu sistemleri (Terminal appointment systems), kamyon taşımacılığı yapanlara, kargoyu yüklemek veya boşatmak/indirmek için hem terminalin hem de taşıyıcının programlarına uygun belirli periyotlar öneren çözümler sunar. Randevu sistemleri, zaman aralıklarını önceden ayırarak dönüş sürelerini en aza indirmeye yardımcı olur, kamyoncuların liman arterlerini tıkamak veya boşta oturmak için harcadıkları zamanı azaltır ve hava kirliliğinin önlenmesine de katkıda bulunur. Örneğin Singapur Limanı, kamyon hareketlerini izleyen, araçlar tesislere yaklaştığında, terminalleri bilgilendiren ve nasıl devam edileceğine dair talimatlar sağlayan GPS tabanlı bir trafik izleme sistemini deneyimlemektedir. Başka bir uygulamada ise Hamburg Limanı, ana liman yolları boyunca gömülü trafik izleme sensörlerini kullanmaktadır.

Böylece nakliyecilerin, deniz yolları, limanlar, terminaller ve gümrük yetkilileri ile olan bürokrasisini azaltarak, işçilik ve işletme maliyetlerinde konteyner başına yüzlerce dolar tasarruf etmelerine yardımcı olur. Antwerp ve Rotterdam'daki limanlar, konteyner güvenliği ve yük takibi için blok zincir teknolojisini kullanmaktadır.

· Güvenlik ve Emniyet: Hem ISPS Kodu gereğince hem de iş sağlığı ve güvenliği kapsamında, Limanlarda yer alan tesisler ve varlıklar için minimum emniyet ve güvenliğin tesis ve idame edilmesi gerekmektedir. Mevcut klasik liman güvenlik ve emniyet sistemleri sadece fiziksel altyapıyı ve sınırlı alanları izlemektedir. Akıllı teknolojilerle donatılmış modern liman izleme ve gözetim sistemleri ise hareket ve görüntü tanıma yetenekleri, izinsiz girişleri tespit etmek için gelişmiş video analitiği özellikleri ve güvenlik personelini olası tehditlere karşı uyaran erken ihbar sağlama imkan ve kabiliyetleri ile daha etkinlikle kullanılabilmekte ve yüksek verim sağlamaktadır. Birçok liman tesisi, kapı giriş sistemlerini ağ bağlantılı biyometrik tarayıcı (networked biometric scanners) sistemler ile modifiye ederek, çalışanların, sürücülerin ve ziyaretçilerin limana erişimi için daha güvenli, emniyetli ve süratli bu sistemden istifade etmektedir.

Limanlar iş emniyeti endişelerini gidermek için güvenli çalışma prosedürlerini uygulayan sensör tabanlı sistemler kurmaktadır. Örneğin, liman içerisinde hareket eden kamyon sürücülerini tahsisli karayolu güzergahında kalmaları konusunda uyaran sensör ağları bunlardan biridir.

· Enerji ve Çevre: Söz konusu teknolojiler, limanların enerji tüketimini ve israfı azaltmasına yardımcı olmaktadır. Bu konuda örnek bir uygulama; yalnızca araçlar yakındayken aktif olan, harekete duyarlı bir terminal aydınlatma sistemidir.

Valencia Limanı'ndaki bir terminale kurulan harekete duyarlı aydınlatma sisteminin, enerji tüketimini iki yıldan daha kısa bir sürede amorti ederek, enerji tüketimini %80 oranında azalttığı bildirilmiştir. Enerji kullanımını en aza indirmek için Hamburg Limanı da liman içi ulaşım yollarında benzer akıllı aydınlatmalar kullanmaktadır. Ayrıca bazı limanlarda, ekipmanı incelemek, petrol sızıntıları için su yollarında devriye gezmek ve temizleme çabalarını kontrol etmek için düşük maliyetli bir seçenek olarak dronlar da kullanılmaktadır.

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE AKILLI LİMANLAR ¹³:

1. Dünyadaki en iyi 10 akıllı limanın listesi ve önemli akıllı özellikleri aşağıdadır : ¹⁴:

· Rotterdam Limanı (Hollanda)

o Gerçek zamanlı operasyonları izlemek için Dijital İkiz teknolojisi

o Su hareketi ve çevresel uyum için IoT sensörleri

o 2030 yılına kadar gemiler için karadan enerji bağlantısı

o Otonom gemiler için destek

· Hamburg Limanı (Almanya)

o Kirliliği takip etmek için IoT destekli sistemler ve yeşil elektrik girişimleri

o Güvenlik ve gerçek zamanlı navigasyon için akıllı sistemler

o Gelişmiş sensörler kullanarak erken bakım tespiti

o Operasyonel optimizasyon için hava durumu sensörleri

· Antwerp Limanı (Belçika)

o Entegre dijital liman sistemleri ve düşük karbon girişimleri

o Çevre dostu liman operasyonları için Ar-Ge çalışmaları

o Topluluk odaklı stratejiler, istihdam yaratma ve paydaş katılımı

· Singapur Limanı

o Tam otomasyona sahip Tuas Mega Limanı (ör. vinçler, araçlar)

o Akıllı su yönetimi ve yeşil teknoloji kullanımı

o Halkı liman yaşamına entegre eden sosyal alanlar

· Şanghay Limanı (Çin)

o Dünyanın en büyük otomatik konteyner terminali (Yangshan Derin Su Limanı)

o Akıllı operasyonlar için 5G ağlarının geniş kullanımı

o Yeşil ve yüksek teknoloji terminallerine vurgu

· Los Angeles Limanı (ABD)

o IBM ile iş birliği içinde bir Siber Direnç Merkezi

o Dijital kargo izleme ve operasyon panoları

o Sürdürülebilir su ve tedarik zinciri yönetimi taahhüdü

· Le Havre Limanı (Fransa)

o Şehirsel ve endüstriyel unsurları entegre eden bir "Akıllı Liman Şehri" geliştirilmesi

o Operasyonel optimizasyon ve sürdürülebilirlik için dijital araçlar

o Trafik sıkışıklığını azaltmaya ve uyumlu bir kalkınmayı teşvik etmeye odaklanma

· Kopenhag Malmö Limanı (Danimarka & İsveç)

o Gürültü kirliliği ve emisyon azaltma girişimleri

o Rıhtım bakımı için drone kullanımı

o Liman gelişiminde konut ve eğlence alanlarının entegrasyonu

· Valencia Limanı (İspanya)

o Tedarik zinciri şeffaflığı için Blockchain teknolojisi

o Yenilenebilir enerji, gürültü kirliliği ve atık azaltmaya odaklanma

o Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu girişimler

· Barselona Limanı (İspanya)

o Sürdürülebilirlik ve verimliliği birleştiren akıllı liman stratejilerinin uygulanması

o Liman-şehir ilişkisini güçlendirme

Bu limanlar, dünyada 2024 yılı itibariyle faaliyet gösteren limanlar arasında gelişmiş teknolojiler ve sürdürülebilirlik önlemleriyle öne çıkarak, akıllı, verimli ve topluluk odaklı denizcilik merkezlerinin öncüsü olmaktadır.

2. Türkiye’de akıllı liman dijital dönüşüm yatırımları ve projeleri olan limanlar ve önemli akıllı özellikleri aşağıdadır:

Türkiye'de dijital teknolojilere yatırım yaparak akıllı liman dönüşümünü gerçekleştiren bazı limanlar ve öne çıkan akıllı özellikleri şunlardır ¹⁵:

· Asyaport Limanı (Tekirdağ)

o Tam Otomatik Terminal İşletim Sistemi (TOS): Ardiye Hesaplama, DBA/VGM Sorgulama, Rıhtım Planı Uygulaması, Konteyner Takip Uygulaması,

o Otomatik Güdümlü Araçlar (AGV),

o Enerji Verimliliği Uygulamaları.

· DP World Yarımca Limanı (Kocaeli)

o Gelişmiş Terminal İşletim Sistemi, Uzaktan Vinç Kontrolü, ARS (Araç Rezervasyon Sistemi), OCR (Optical Character Recognition), AGS (Automated Gate System), CFS Hizmetleri İçin On-line Talep Oluşturma, Çevrimiçi Portal Sorgulama Hizmetleri, Konteyner Stok Sorgulama, Konteyner Takibi, Gemi Programı, İthalat Tartım Sonucu, Doğrulanmış Brüt Ağırlık (DBA)Sorgulama,

o Otomatik Kapı Sistemleri,

o Çevre Dostu Uygulamalar,

· Mersin Uluslararası Limanı (MIP) (Mersin)

o Terminal Operasyon Sistemi: Operasyonel süreçlerin dijitalleştirilmesi ve otomasyonu.

o Gerçek Zamanlı Veri Analizi: Liman performansının anlık izlenmesi ve raporlanması.

o Sürdürülebilirlik Projeleri: Çevresel etkileri minimize etmeye yönelik çalışmalar yapılır.

o Yapay zekâ: İş güvenliği

o On-line Hizmetler: Online konteyner operasyonları, Gemi operasyonları anlık takip, Tarife ve Ardiye Hesaplama, ARS (Araç Rezervasyon Sistemi), Rıhtım Planı, Konteyner takibi, Mobil Uygulama Üzerinden Tren Takip, Tartım Raporu Alma Saha operasyon takibi, Stok takibi

· Q-Terminals Antalya Limanı (Antalya)

o Terminal Operasyon Sistemi: Konteyner Operasyon Sistemi

o Yapay Zeka: İş Güvenliği,

o Güvenlik Sistemleri: İleri teknoloji güvenlik kameraları ve izleme sistemleri.

o Müşteri Portalı.

o On-line Hizmetler: Online konteyner operasyonları, Gemi operasyonları anlık takip, Saha operasyon takibi, Stok takibi, Booking Sorgulama (İhracat konteynerlerin liman sahasına girişine ait rezervasyon bilgisi), CFS İç Dolum Talebi Yapma, Ardiye Hesaplama, Konteyner talep takibi, Gemi Programı, Araç Rezervasyon, Doğrulanmış Brüt Ağırlık (DBA) Sorgulama

Bu limanlar, dijital dönüşüm ve akıllı liman uygulamalarıyla operasyonel verimliliklerini artırarak Türkiye'nin deniz ticaretindeki rekabet gücünü yükseltmektedir.

TÜRKİYE’DE AKILLI LİMAN YATIRIMLARI İÇİN KARŞILAŞILAN BAŞLICA ZORLUKLAR

Türkiye’de akıllı liman yatırımları için karşılaşılan başlıca zorluklar şunlardır:

1. Yüksek Altyapı ve Teknoloji Maliyetleri: Akıllı liman teknolojileri (IoT, AI, Dijital İkiz, otonom sistemler gibi) yüksek maliyet gerektirmektedir. Bu maliyetler, liman işletmeleri için kısa vadede büyük bir yük oluşturabilir.

2. Yatırımların Geri Dönüşünün Kısa Vadede Gerçekleşmemesi: Dijital teknolojilere yapılan yatırımlar, operasyonel maliyetleri uzun vadede düşürecek olsa da kısa vadeli getiri beklentileri karşılanmayabilir. Bu durum, bazı limanların yatırımlara mesafeli yaklaşmasına neden olmaktadır.

3. İnsan Kaynağı Eksikliği ve Eğitim İhtiyacı: Akıllı liman uygulamaları için gerekli olan yüksek teknoloji bilgi birikimi, birçok limanda yeterince mevcut değildir. Çalışanların bu teknolojileri etkin kullanabilmesi için kapsamlı eğitim süreçlerine ihtiyaç vardır.

4. Veri Güvenliği ve Siber Güvenlik Riskleri: Dijitalleşmeyle birlikte veri güvenliği ve siber saldırılara karşı savunma önemli bir konu haline gelmiştir. Limanlar, hassas verilerin korunması ve operasyonların sürekliliği için yüksek düzeyde siber güvenlik yatırımlarına ihtiyaç duyar.

5. Dijital Altyapının Yetersizliği: Limanların verimliliğini artırmak için güçlü ve hızlı veri iletim altyapısına sahip olması gereklidir. Ancak birçok liman, gerekli altyapı düzeyine sahip olmadığı için dijitalleşme süreçlerinde yavaş ilerlemektedir.

6. Yasal ve Düzenleyici Çerçeve Eksiklikleri: Türkiye’de dijital dönüşümü destekleyen yasal ve düzenleyici çerçeveler henüz tam anlamıyla olgunlaşmamıştır. Bu da akıllı liman yatırımları için gereken bazı prosedürlerin belirsiz kalmasına yol açmaktadır.

7. Limanlar Arasında Veri Paylaşım Zorlukları: Türkiye’deki limanlar arasında ortak veri paylaşım platformları oluşturma konusunda eksiklikler bulunmaktadır. Limanlar arası entegrasyon, dijital dönüşümün etkinliği açısından önemlidir ancak Türkiye'de bu konuda ilerleme sınırlıdır.

8. Düşük Dijitalleşme Farkındalığı: Bazı liman işletmelerinde, dijitalleşmenin sunduğu avantajların yeterince farkında olunmaması, teknolojik yeniliklere yatırım yapmada isteksizlik yaratmaktadır.

9. İdari Hususlar: İdareden 49 yıllığına kiralanan/kullanım hakkı alınarak özelleştirilen limanların bir kısmının kalan kullanım süreleri 10 yıl ve altına düşmüştür. İdare tarafından bu sürenin ikinci bir periyot için uzatılması garantisi olmaksızın, herhangi bir yatırım gibi, dijital dönüşüm yatırımları da liman işletmecileri tarafından riskli görülmektedir.

10. Teşvik ve Destekler: Limancılık sektörü ve yatırımları makro ölçekte stratejik olarak görülmekle birlikte, idare tarafından dijital dönüşüm yatırımlarına sağlanan destek ve teşviklerden yeterince faydalanamamakta, imalat sektörü gibi doğrudan ihracat odaklı sektörlerin gerisinde kalmaktadır.

Bu zorlukların aşılması, Türkiye’de akıllı liman dönüşüm sürecini hızlandırarak limanların küresel rekabet gücünü artırmada önemli bir etki yaratabilecektir. Türkiye’de liman işletmeleri dijital dönüşümde karşılan zorluklar nedeniyle istenilen seviyede yatırım yapamamaktadır. Bununla birlikte, verimliliği artırmak ve rekabetçiliği sağlamak adına bu yatırımlar uzun vadede kaçınılmazdır.

GELECEK PERSPEKTİFİ

Liman 5.0 ve Küresel Veri Ağları

Gelecekte limanların "Liman 5.0" düzeyine geçişi, tüm limanlar arasında gerçek zamanlı veri paylaşımını içeren küresel veri ağlarını kurmakla sağlanacaktır. Bu gelişmeler, limanların daha çevreci ve sürdürülebilir yapılara dönüşmesini hedefler. Örneğin, Hamburg ve Antwerp gibi limanlar, otonom gemilere hizmet verecek duruma gelmiştir.

Gelecek Perspektifi: Liman 5.0 ve Küresel Veri Ağları ile Entegrasyon

Liman 5.0, akıllı liman konseptinin bir sonraki aşamasını temsil eder ve toplum 5.0 vizyonuna paralel olarak limanların daha otonom, entegre ve sürdürülebilir hale gelmesini hedefler. Liman 5.0, sadece operasyonel verimlilik ve hız değil, aynı zamanda çevreye duyarlılık ve topluma katkı gibi daha geniş hedefleri içermektedir. Bu perspektif, limanların veri paylaşımı, otonom sistemler ve ileri analitik çözümlerle küresel bir ağda senkronize olmasını gerektirmektedir.

1. Küresel Veri Ağları ve Liman Entegrasyonu

• Gerçek Zamanlı Veri Paylaşımı: Liman 5.0 düzeyine ulaşmış limanlar, birbirleriyle ve diğer tedarik zinciri bileşenleriyle sürekli veri paylaşımı yaparak küresel bir veri ağına entegre olur. Bu ağ, dünya genelindeki limanlar arasında operasyonel verileri (gemi hareketleri, hava durumu, yük durumu gibi) anlık olarak paylaşır, böylece lojistik süreçlerdeki aksaklıkları azaltır ve verimliliği artırır.

• Otonom Operasyonlar Liman 5.0 ile veri ağı, otonom gemiler, vinçler ve araçlarla birlikte çalışarak liman operasyonlarını daha hızlı ve hatasız hale getirir. Örneğin, otonom gemiler, varışlarını küresel veri ağı üzerinden liman ile senkronize edebilir ve otomatik olarak yer ayarlaması yapabilir.

• Blokzincir Tabanlı Güvenli Veri Transferi: Liman 5.0, limanlar arasındaki veri güvenliğini sağlamak için blokzincir teknolojisini kullanır. Bu, uluslararası limanlar arasında belgelerin, yük bilgilerin ve süreçlerle ilgili verilerin güvenli ve şeffaf bir şekilde paylaşılmasını sağlar, dolandırıcılık riskini azaltır.

2. Gelişmiş Teknolojiler ve Yapay Zeka Kullanımı

• Tahmin Edici Analitik ve Yapay Zeka: Liman 5.0 düzeyinde yapay zeka ve büyük veri analizleri, gemi varış ve ayrılış zamanlarını tahmin etmek, hava ve deniz koşullarını analiz etmek ve en verimli yükleme-boşaltma sırasını belirlemek için kullanılır. Bu analizler, limanın zamanında ve güvenli operasyon sağlamasına yardımcı olur.

• Dijital İkiz (Digital Twin) Teknolojisi: Dijital ikiz, limanın fiziksel yapısını ve operasyonlarını dijital ortamda simüle eder. Bu teknolojiyle limanlar, operasyonlarının sanal bir kopyasını oluşturarak arıza durumlarını öngörebilir, operasyonları optimize edebilir ve çevresel etkiyi azaltabilir.

3. Sürdürülebilirlik ve Çevreye Duyarlılık

• Düşük Karbon Salınımı: Liman 5.0, limanlarda yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını, elektrikli ve hibrit araçların entegrasyonunu ve enerji yönetim sistemlerinin daha etkin hale getirilmesini hedefler. Bu, limanların karbon salınımını azaltarak çevre dostu bir operasyon yürütmesine olanak tanır.

• Atık ve Su Yönetimi: Limanlar, sensörler ve IoT sistemleriyle donatılarak atık ve su kullanımını izleyip yönetebilir. Bu sistemler, su kirliliğini ve atık yönetimini optimize ederek çevreye olan etkiyi minimuma indirir.

4. Küresel Lojistik Ağlarına Entegrasyon

• Paydaşlarla Entegre Çalışma: Liman 5.0, gümrük, taşımacılık şirketleri, tedarik zinciri yönetimi ve yerel yönetimlerle bağlantı kurarak çok katmanlı bir ağ oluşturur. Bu entegre sistem sayesinde tüm paydaşlar, liman operasyonlarının her aşamasında ortak bir platformda bilgi alır ve paylaşır.

• Çok Modlu Taşımacılık ile Etkileşim: Limanlar, karayolu, demiryolu ve havayolu ile entegrasyonu artırarak yük hareketlerini daha esnek ve hızlı hale getirir. Liman 5.0 ağları, yüklerin bir moddan diğerine aktarımında ihtiyaç duyulan bilgileri paylaşarak, koordinasyonu sağlar ve maliyetleri düşürür.

5. Gelecekteki Akıllı Liman Ekosisteminde Türkiye’nin Rolü

• Türkiye, Asyaport, DP World Yarımca, QTerminals Antalya ve MIP gibi limanlarında Liman 5.0'a geçiş sürecinde güçlü adımlar atmaktadır. Bu limanlar, küresel veri ağı entegrasyonu ve dijitalleşme stratejileri ile hem ulusal hem de uluslararası ticarette stratejik öneme sahiptir.

• Limanlar, dijital altyapılarını güçlendirdikçe, Türkiye'nin lojistik üssü olma potansiyeli daha da artacaktır.

Sonuç olarak, hızla gelişen ekonomiler, güçlü ticari büyümeye ayak uydurmak için yeni limanlar inşa etmektedir. Bu yeni limanların çoğu, eski limanların kapasite ve yetenekleri ile rekabet edebilecek veya bunları aşacak şekilde inşa edilmektedir. Gelişmekte olan limanların modern dünya ile entegre olabilmek için iş yapmayı kolaylaştıran teknolojilere ihtiyacı tartışmasız bir şekilde her geçen gün artmaktadır. Bu nedenle modern liman altyapı ve tesisleri inşa edilirken veya eski limanların geliştirilmeleri esnasında akıllı teknolojilerin adaptasyonu mutlaka dikkate alınmalıdır.

Akıllı liman teknolojileri limanların daha verimli, güvenli, emniyetli ve tasarruflu işletilmesine çok önemli katkılar sağlayabilmektedir. Önceden inşa edilmiş klasik limanların bile başlangıçta sorun odaklı çözüme yönelik lokal dijital dönüşümler ile fayda sağlayabilecekleri çok çeşitli akıllı liman teknolojileri mevcuttur. Yeni limanlar için ise akıllı liman teknolojilerinin yapılacak güvenlik, lojistik ve idari değerlendirme kriterlerini karşılayacak şekilde inşasından itibaren donatılmasının daha maliyet etkin olacağı değerlendirilmektedir.

Günümüzde daha güvenli ve emniyetli bir şekilde, daha fazla kargo elleçlemek, depolamak ve nakletmek, küresel ticaretin verimliliği ve sürdürülebilirliği açısından önceliklidir. Mevcut modern teknolojilerle bunun gerçekleştirilmesi hem mümkün hem de maliyet etkin olduğundan, eski teknoloji kullanan limanların dijital dönüşümü bu yönde atılacak önemli bir adım olacaktır.

Tüm dünyada akıllı sistemlere yöneliş ve dijital dönüşüm trendinin daha yeni teknolojilerin ortaya çıkışına kadar devam edeceği açıktır. En yeni teknolojiye daha yakın nesillerin adaptasyonu nispeten daha kolay ve maliyet etkin olacaktır. Limanlarda akıllı dönüşümün devamlılığı, liman verimliliğinde artışın sürdürülebilirliği açısından da önemlidir. Değişmeyen tek şeyin değişim olduğunun bilinciyle, “gelecekte işlevlerini sürdürerek hayatta kalabilecek yegâne limanlar, akıllı dönüşümünü sürdürebilenler olacaktır”.

FARUK DOĞAN

KAYNAKLAR