DR. ÇAĞLAR TABAK / T.C. ULAŞTIRMA ve ALTYAPI BAKANLIĞI, ALTYAPI YATIRIMLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ DAİRE BAŞKANI

KIYI YAPILARI İÇİN ACİL EYLEM PLANI ÖNERİSİ

1. Giriş

Kıyı yapıları, bir ülkenin ekonomik ve lojistik sisteminin en önemli bileşenlerindendir. Dünya Bankası tarafından yayınlanan Lojistik Performans Endeksi'nde, kıyı yapıları içinde ülke ekonomilerine en büyük etkiyi limanların yaptığı kriter değerlendirme yöntemi olarak belirlenmiştir.

Türkiye; Akdeniz, Ege ve Marmara gibi yoğun ticaretin olduğu denizyolları üzerinde bulunan limanlarıyla hem ulusal hem de uluslararası ticarette önemli bir rol oynamaktadır. Bu bakımdan ülkelerin ana ticaret kapıları olan limanların iklim değişikliğinin etkileri, doğal afetler ve sonrasında yaşanacak olumsuz senaryolar için acil eylem planlarının oluşturulması gerekmektedir.

Türkiye’nin bulunduğu bölgenin yüksek sismik riski göz önüne alındığında, liman altyapılarının deprem sonrası işlevselliğini koruması hayati önem taşımaktadır. Bu, sürdürülebilir ekonomi ve insanların yaşam koşullarının hızla iyileştirilmesi için zaruriyet olarak görülmelidir.

Bu çalışma, limanların ve lojistik sistemlerin depreme karşı dayanıklılığını artırmak, deprem sonrası hızlı müdahale sağlamak ve kesintisiz lojistik operasyonları sürdürebilmek için acil eylem planı önermektedir.

2. Literatür Taraması

Liman ve kıyı yapılarının depreme dayanıklılığı üzerine yapılan araştırmalar, mühendislik tasarım kriterlerinin yanı sıra, afet yönetimi stratejilerinin de geliştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Sismik Risk Yönetimi için PIANC (2014) ve ASCE (2016) gibi uluslararası standartlar, liman altyapılarının sismik risk analizlerinin düzenli olarak güncellenmesini önermektedir.

Liman Güçlendirme Teknikleri ile ilgili olarak, gelişmiş ülkelerde modüler liman yapıları, sismik izolatörler ve dalga enerjisini absorbe eden tasarımlar kullanılmaktadır (Goda, 2000). Afet Yönetimi ve Lojistik yönetimi alanında ise Japonya'daki 2011 Tōhoku Depremi sonrası limanların hızlı onarım ve lojistik koordinasyonunun önemini vurgulayan çalışmalar yapılmıştır (IPCC, 2021).

Türkiye’de ise limanların tasarım esaslarının nasıl yapılacağı ile ilgili olarak, “Kıyı Yapıları Planlama ve Tasarım Teknik Esasları” kullanılmaktadır. Yine Deprem Yönetmeliği’ne göre tasarım kriterleri belirlenmektedir. Ancak iklim değişikliği, gelişen teknoloji ve deprem sonrası oluşabilecek hasarların giderilmesi ve yol haritasının da belirlenmesi için detaylı bir çalışma yapılması gerekmektedir.

Bu kapsamda, Akdeniz, Ege ve Marmara Bölgesi’ne yönelik uygulamaya dönük bir lojistik acil durum planı geliştirilmesi gerekmektedir.

3. Metodoloji Önerisi

Bu bölümde mevcut yapılan çalışmalar ve şartnameler göz önünde bulundurularak, üç aşamalı bir acil eylem planı geliştirilmesi hedeflenmiştir. Bu aşamalar, hazırlık aşaması, deprem anında ve sonrasında müdahale, kriz sonrası olarak nitelendirilebilir. Bu kapsamda;

1. Hazırlık Aşaması (Deprem öncesi alınacak önlemler)

2. Deprem Anında ve Sonrasında Müdahale (Acil operasyonel çözümler)

3. Kriz Sonrası Lojistik Destek ve Yeniden Yapılanma (Uzun vadeli iyileştirme süreçleri)

Her aşamada uygulanabilecek teknik, operasyonel ve yönetsel çözümler modellenerek, öneriler bölgesel lojistik ihtiyaçlara uygun hale getirilmiştir (Şekil 1)

Şekil 1: Acil Eylem Planı Oluşturulması

Şekil 1’de verilen acil plan uygulama planının açıklaması aşağıdaki başlıklar halinde verilmiştir.

3.1. Deprem Öncesi Hazırlık Aşaması

Liman ve kıyı yapılarının sismik dayanıklılığını artırmak, afet anında lojistik sürdürülebilirliği sağlamak için aşağıdaki önlemlerin geliştirilmesi önerilmektedir.

3.1.1 Liman Altyapısı Güçlendirme

➢ Sismik izolatörler ve rijit yapı elemanları kullanılarak rıhtım ve iskele dayanıklılığı artırılmalıdır.

➢ Dalga ve tsunami etkilerini minimize eden liman tasarımları uygulanmalıdır.

➢ Liman tesislerinde enerji bağımsızlığını sağlamak için güneş ve rüzgâr enerjisi gibi alternatif enerji kaynakları entegre edilmelidir.

3.1.2. Acil Durum Malzeme Depolama

➢ Gıda, su, yakıt ve tıbbi malzemeler için limanlarda stratejik depolama merkezleri oluşturulmalıdır.

➢ Deprem sonrası en fazla ihtiyaç duyulacak lojistik destek ekipmanları (vinçler, yüzer iskeleler vb.) önceden hazır bulundurulmalıdır.

3.1.3. Alternatif Ulaşım ve Tahliye Planları

➢ Karayolu ve demiryolu bağlantıları kesildiğinde devreye girecek deniz ulaşım güzergahları belirlenmelidir.

➢ Acil durum feribot hatları oluşturularak, büyük şehirlerin denizyoluyla tahliyesi sağlanmalıdır.

3.1.4. Acil Müdahale Ekiplerinin Eğitimi

➢ Liman çalışanları, denizcilik operasyonları ekipleri ve kriz yönetim ekipleri için düzenli deprem tatbikatları yapılmalıdır.

➢ Afet yönetimi için yapay zekâ ve büyük veri analizleri kullanılarak kriz anında en hızlı müdahale noktaları belirlenmelidir.

3.2. Deprem Anında ve Sonrasında Müdahale Stratejileri

Deprem sırasında ve hemen sonrasında limanların operasyonel kalması kritik öneme sahiptir. Bu nedenle, bölgesel bazda önlemler alınması önerilmektedir.

3.2.1. Akdeniz Bölgesi

➢ Mersin ve İskenderun Limanları, Güneydoğu Anadolu’ya lojistik destek sağlamak için ana operasyon merkezi olacak biçimde altyapıları ve geri saha bağlantılarının güçlendirilmesi gerekmektedir.

➢ Antalya Limanı, hava ulaşımı kesildiğinde deniz yoluyla alternatif lojistik merkezi olarak kullanılmalıdır.

3.2.2. Ege Bölgesi

➢ İzmir Limanı, acil insani yardım ve tedarik zincirini yöneten ana lojistik merkezi olacak şekilde altyapı ve operasyonel olarak hazır hale getirilmelidir.

➢ Çeşme ve Kuşadası Limanları, uluslararası yardım koordinasyonu için stratejik konumlandırılacaktır.

3.2.3. Marmara Bölgesi

➢ İstanbul, Tekirdağ ve Gemlik bölgesinde yer alan limanlar, sanayi ve ticaret açısından kritik olup deniz taşımacılığının sürekliliğini sağlamak için yüzer iskelelerle desteklenmelidir ya da yüzer iskele kullanımına hazır hale getirilmelidir.

➢ Ambarlı Limanı, denizden gelen insani yardımların giriş noktası olarak kullanılmalıdır.

3.3. Kriz Sonrası Lojistik Destek ve Yeniden Yapılanma

Deprem sonrası lojistik işlevlerin devam edebilmesi için uzun vadeli çözümler üretilmelidir. Bu konuda ulusal çatı planlar oluşturulmalıdır.

3.3.1 Alternatif Liman Kullanımı

➢ Hasar gören limanların onarım sürecinde, alternatif limanlar operasyonlara entegre edilmelidir.

➢ Türkiye’nin lojistik ağında geçici liman kullanımını kolaylaştıran yasal düzenlemeler hazırlanmalıdır.

3.3.2. Modüler Liman Yapıları ve Geçici Tesisler

➢ Acil tahliye ve insani yardım operasyonları için geçici liman terminalleri kurulması uygun olacaktır. Bunun için deprem bölgesi açısından riski en az olan bölgeler öncelikli olarak seçilmelidir.

➢ Geçici yüzer iskeleler ve modüler konteyner limanları kullanılmalıdır.

3.3.3. Deniz Yolu Üzerinden Hızlı Yardım Ulaştırma

➢ Deprem sonrası insani yardım malzemeleri deniz üzerinden ulaştırılmasının gerekliliği için tüm acil eylem planları oluşturulmalıdır. Bu konuda bir önceki senaryolar üzerinde durulabilir.

➢ Deniz yoluyla tahliye senaryoları geliştirilmelidir.

4. Sonuç ve Öneriler

Bu çalışma, Türkiye'nin Akdeniz, Ege ve Marmara bölgelerindeki limanları için deprem sonrası lojistik acil eylem planı geliştirmiştir.

➢ Liman ve kıyı yapıları için kapsamlı bir afet yönetim planı oluşturulmalıdır.

➢ Bölgesel kriz yönetim merkezleri oluşturularak deniz taşımacılığı kesintisiz hale getirilmelidir.

➢ Sismik dayanıklılığı artıran mühendislik çözümleri yaygınlaştırılmalıdır.

KAYNAKLAR