DENİZ KIRTKIRTOĞLU / MARSH TÜRKİYE YÖNETİCİ ADAYI & DENİZCİLİK AVUKATI

GEMİ KAZALARI ve HUKUKİ SÜREÇLER

Gemi Kazalarında Sigorta (P&I Kulüpleri ve Sigorta Süreçleri)

Gemi kazaları, denizcilik sektöründe yaygın olarak yaşanan ve beraberinde birçok hukuki sorumluluk getiren durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Gemi kazalarında sorumluluğun belirlenmesi, genellikle kaza raporları, müfettiş incelemeleri ve hukuki süreçlerin yardımıyla gerçekleştirilir. Bu aşama, meydana gelen zararın kaynağını saptamak ve sorumlu tarafları tespit etmek açısından büyük bir önem taşır. Geminin yaşı, tipi, teknik özellikleri ve piyasa değeri, sigorta bedelini belirler. Olası hasar durumlarında gemi sahibinin maddi kayıplarını en aza indirmek için doğru bir sigorta değeri belirlemek çok önemlidir. Deniz taşımacılığı, yüksek risk taşıyan ve büyük yatırımlar gerektiren bir sektördür. Gemi kazaları hem ekonomik kayıplara hem de çevresel zararlara neden olabilir. Sonuç olarak, sigorta sistemlerinin ve hukuki işlemlerin etkili bir şekilde yürütülmesi, sektörün devamlılığı için çok önemlidir.

P&I kulüpleri (Protection & Indemnity) ve H&M (Hull & Machinery) sigortası, gemi sahiplerinin mali risklerini azaltmak için tazminat süreçlerini hızlı ve adil bir şekilde yürütmeyi amaçlar. Yasal düzenlemelerin sigorta işlemlerini desteklemesi, özellikle sigorta teminatları ve tazminatları için belirli standartlar sağlar.

Koruma ve Tazmin Sigortası P&I Kulüpler

P&I kulüpleri, genellikle kâr amacı gütmeyen sigorta şirketleridir ve gemi sahiplerine ve işletmecilere çeşitli sigorta hizmetleri sunar. Gemi sahiplerinin mürettebat, yolcular ve üçüncü şahıslardan gelebilecek sorumluluk taleplerine karşı kendilerini korumak için satın aldıkları poliçedir ve standart sigorta şirketleri yerine, gemi sahiplerinin oluşturduğu karşılıklı sigorta kulüpleri (mutual insurance clubs) tarafından sağlanır. Tazminat departmanlarına sahip olmaları, bu kulüplerin en önemli özelliğidir. Kulüplerin hasar departmanları, çevresel kirlilik, yolcu ve mürettebat yaralanmaları, yük zararları, çarpışmalar ve liman hasarları gibi birçok konuda doğrudan sigortalı üyelere yardım eder. Deneyimli avukatlar, denizcilik uzmanları ve sigorta danışmanları, üyelerinin hukuki ve finansal sorunlarını doğrudan yönetebilirler. Ek olarak, P&I kulüpleri dünya çapında geniş bir danışman ve acente ağına sahiptir. Bu ağ, olayın meydana geldiği yerde hızlı müdahaleyi ve zararın azaltılmasını sağlar. Örneğin, bir P&I kulübüne üye olan bir gemi sahibi, kaza veya dava ile karşılaştığında, kulübün avukatları ve teknik uzmanları süreci baştan sona takip eder ve yönetir.

Günümüzde, uluslararası taşımacılık yapan gemiler için kulüp sigortası, pratikte vazgeçilmez bir gereklilik haline gelmiş, neredeyse her alanda doğrudan veya dolaylı rol almaktadır. Bu zorunluluğun kapsamının genişletilmesi ve yasal bir yükümlülük haline getirilmesi yönündeki talepler giderek artmaktadır. Denizcilik alanında söz sahibi olmayı ve sektörde varlığını sürdürmeyi hedefleyen ülkeler için bu sigorta sisteminin dışında kalmak mümkün değildir. Türkiye açısından bakıldığında ise, denizcilik sektörünün büyümesi uzun süredir devlet politikalarının bir parçası olmuş ve Türk Boğazları’nın yoğun deniz trafiğine sahip olması ve yüksek kaza riski taşıması, denizcilik sektörüyle doğrudan ilgisi olmayan kişileri bile kulüp sigortası konusuna duyarlı hale getirmiştir.

Tekne Makine Sigortası H&M

Denizcilik sektöründe, gemi sahipleri ve işletmecileri için en önemli sigorta türlerinden biri H&M Sigortası’dır. Bu sigorta, gemi gövdesini (Hull) ve makine donanımını (Machinery) çeşitli tehlikelerden korur. H&M Sigortası, karşılıklı mutabık kalınan poliçe kapsamı doğrultusunda geminin işletme güvenliğine ve yapısal bütünlüğüne zarar verebilecek olayları kapsar. Bu sebeple, oldukça değerli olan bu varlıkların tekne ve makine sigortası yaptırması oldukça önemlidir. Koruma ve Tazminat Sigortası (P&I- Protection & Indemnity) ile karıştırılmamalıdır. P&I Sigortası, çevresel kirlilik, yolcu, veya mürettebat yaralanmaları ve çarpışmalar sonucu oluşan üçüncü taraf zararları gibi üçüncü şahıslara karşı sorumluluğu kapsarken; H&M Sigortası, geminin fiziksel hasarını korur. Denizcilik operasyonlarında kapsamlı koruma sağlamak için bu iki sigorta türü birbirini tamamlar.

H&M Sigortası’nın kapsamı, dahil edilen klozlar ve poliçede belirtilen özel koşullar tarafından belirlenir. Örneğin, Norveç Klozları (Nordic Plan) veya Institute Time Clauses (ITC-Hulls) gibi uluslararası standart klozlar, sigorta teminatını belirler. Bu klozlar, sigortanın hangi riskleri kapsadığını ve hangi durumların teminat dışında bırakıldığını göstermektedir. Sıkça karşılaşılan deniz kazalarından örnek verecek olursak;

Çatışma (Collision)

İki veya daha fazla geminin çarpışmasının bir sonucu olarak meydana gelen olaylar, çeşitli hukuki sonuçlara sahiptir. Bu sonuçlar, kusurun hangi tarafa ait olduğuna ve zararın nasıl tazmin edileceğine bağlıdır. P&I kulüpleri ve H&M Sigortası, genellikle sigorta perspektifinden değerlendirildiğinde devreye girer.

Çatma (Allision)

Gemi, iskele, rıhtım, platform veya şamandıra gibi sabit bir nesneye çarpması sonucunda meydana gelen kazalar olarak bilinir. Bu tür kazalardan geminin sahibi veya operatörü sorumludur.

Karaya oturma (Grounding)

Özellikle sığ sularda veya kayalıklarda meydana gelmektedir. Bu durum, büyük petrol tankerleri ve konteyner gemileri için çevre için önemli bir tehlike oluşturmaktadır. Çevresel zararların tazmin edilmesini düzenleyen MARPOL ve CLC gibi uluslararası sözleşmeler ise bu konuda önemli bir temel sağlar.

Batma (Sinking) ve Kaybolma (Loss)

Geminin tamamen suya batması hem maddi kayıplara hem de can kaybına neden olabilir. Hukuki süreçlerde, gemi sahibinin sorumluluğu, geminin bakım durumu ve mürettebatın ihmal durumu ayrıntılı olarak değerlendirilir.

Yangın ve Patlama (Fire and Explosion)

Geminin taşıdığı yükün yanıcı madde içermesi, yakıt sızıntısı veya teknik arızalar nedeniyle yangın veya patlama meydana gelebilir. Bu tür olaylar, özellikle tankerler ve kimyasal taşıyan gemiler için çok tehlikelidir.

Kargo Hasarı (Cargo Damage)

Konteynerlerin zarar görmesi, kaybolması veya bozulması gibi kazalar, yük taşımacılığı sırasında meydana gelebilir. Bu durumlarda, taşıyıcı ve yük sahibi arasındaki haklar taşıma sözleşmeleriyle belirlenir. Hague-Visby Kuralları, bu tür anlaşmazlıklarda sıklıkla kullanılan yasal düzenlemeler arasındadır.

Çevresel Kirlilik Kazaları (Pollution Incidents)

Gemilerden petrol sızıntısı, kimyasal dökülmeler veya atık boşaltmaları gibi olaylardır. MARPOL, CLC ve Bunker Oil Convention gibi uluslararası sözleşmeler, bu tür zararlara ilişkin tazminat prosedürlerini düzenlerken, gemi sahiplerinin yükümlülüklerini de açıkça tanımlar.

Yolcu Gemisi Kazaları (Passenger Vessel Accidents)

Feribotlar ve kruvaziyer gemilerinde meydana gelen kazaları kapsar. Yolcuların yaralanması durumunda gemi işletmecileri ve sigorta şirketleri yasal yollara başvurabilir. Bu tür kazalarda yolcuların haklarını ve tazminat süreçlerini Athens Sözleşmesi düzenlemektedir.

2018-2022 yılları arasındaki mevzuat kapsamında yapılan incelemelere göre, toplamda 440 deniz olayı ve deniz kazası yaşanmıştır. Bu kapsamda, 144'ü deniz olayı, 234'ü ciddi deniz kazası ve 62'si çok ciddi deniz kazası olarak kayıtlara geçmiştir;

2018-2022 Yılları Arasında Meydana Gelen Kazaların Kaza Türüne Göre Dağılımı¹

Uluslararası Sözleşmeler ve Önemi

Kulüp sigortası, İngiltere ve diğer ülkelerde kanun düzenlemelerine tabi değildir. Ayrıca, ulusal ve uluslararası mevzuat taslaklarında da kulüp sigortasına yönelik çeşitli istisnalara yer verilmektedir. Bu durum, taraflara geniş bir sözleşme özgürlüğü tanımaktadır. Türk Deniz Hukuku çerçevesinde gemi kazalarında hukuki sorumluluk, gemi sahipleri, kaptanlar, mürettebat ve sigorta şirketleri gibi çeşitli tarafların hak ve yükümlülüklerini belirlemektedir. Türk Deniz Ticaret Kanunu ile uluslararası sözleşmeler, gemi kazalarının sorumluluğunu belirlemede önemli bir kılavuzluk sağlar ve uluslararası standartlarla uyumu temin eder. Aynı zamanda bu kanun, sigorta düzenlemelerini ve tazminat taleplerini ayrıntılı bir biçimde tanımlayarak, denizcilik sektöründe hukuki güvenliği temin eder.

Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, gemi kazalarında sorumluluğun tespitinde temel bir rol oynamaktadır. Farklı ülkelerin deniz hukuku işleyişleri arasında önemli farklılıklar bulunabilir. Uluslararası sözleşmeler ise hangi kuralların geçerli olacağını belirleyerek taraflar arasındaki anlaşmazlıkları önlemeye yardımcı olur. Örneklendirecek olursak; CLC (Sivil Sorumluluk Sözleşmesi), petrol kirliliği nedeniyle ortaya çıkan zararların tazminine yönelik yöntemleri düzenlerken, LLMC (Deniz Alacakları İçin Sorumluluğun Sınırlandırılması) ise gemi sahiplerinin yükümlülüklerini belirli sınırlar içinde tutarak daha öngörülebilir bir hukuki çerçeve sağlar. Bu sözleşmeler, uluslararası denizcilik toplumu tarafından kabul gören genel kuralları içermekte ve Türkiye'nin uluslararası deniz hukuku ile uyumlu bir şekilde hareket etmesini ve doğru yargılama sağlayabilmesi adına önemlidir.

Deniz Kazalarında Sigorta Tazminat Süreci

Deniz kazalarında sigorta tazminatı üç ana aşamadan oluşur: kazanın bildirilmesi, hasarın değerlendirilmesi ve hasarın tazmini. Kaza meydana geldikten sonra, sigorta şirketine veya P&I kulübüne hemen bildirim yapılmalı ve liman yetkilileri, bayrak devleti ve klas kuruluşları gibi ilgili otoritelere gerekli raporlamalar yapılmalıdır. Çevresel zarar söz konusu olduğunda, uluslararası düzenlemelere uygun şekilde bilgilendirilmelidir. Örneğin; Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) ve MARPOL kurallarına göre, bir geminin yakıt sızdırması nedeniyle çevre kirliliği oluşturması durumunda, uluslararası hukuka uygun olarak Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ve ilgili kıyı devletine bildirilmesi gerekir.

Hasar değerlendirme aşamasında, sigorta eksperleri hasarın ne kadar büyük olduğunu ve poliçe kapsamına göre durumu değerlendirebilir. Ek olarak, kazanın üçüncü taraflara (diğer gemiler, liman işletmeleri vb.) verdiği zararları, ekonomik kayıpları ve onarım masraflarını inceler. Son aşamada, sigortanın teminat şartlarına uygunluğu onaylandıktan sonra ödeme yapılır. Teminat altına alınan geminin özellikleri, sigortaya konu bedeli ve faaliyeti gibi konular dikkate alındığında, sigorta korumasına ilaveten reasürans koruması teminine de ihtiyaç duyulabilir ve bu durumda hasar bildiriminin kapsamı bu reasürans şirketlerini de kapsayacak şekilde genişleyebilir. Bu süreçte, sigortalının hızlı davranması ve gerekli belgeleri tam olarak sunması, tazminatın zamanında ödenmesi için çok önemlidir.

Bu tablo, 1978-2002 yılları arasında meydana gelen deniz kazalarına ilişkin ödenen tazminatları göstermektedir. ²

Sigorta Kapsamı Dışında Kalan Durumlar

Tazminatın reddedilmesi veya gecikmesi, teminat kapsamı dışında kalan nedenler (poliçe istisnaları), ihmal veya eksik belge gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Çoğu P&I kulübü, Londra merkezli olarak faaliyet göstermekte olup, İngiliz hukukuna tabidir. Bu nedenle, çoğu kulüp tüzüğünde, uyuşmazlıkların İngiltere’de çözülmesini zorunlu kılan bir yetki ve tahkim şartı bulunabilir. Uyuşmazlıkların çözümünde genellikle Londra Denizcilik Tahkimi (LMAA) gibi kuruluşlar yetkili kılınmaktadır. Eğer armatör, kulüple yaptığı sözleşmede İngiliz mahkemelerinin yetkisini kabul etmişse, davayı İngiltere'de açmak zorundadır. Kulüp sözleşmesinde belirli bir mahkeme yetkilendirilmemişse ya da armatörün bulunduğu ülke, tüketici veya şirket lehine bazı yerel hukuki kurallara sahipse, armatör kendi ülkesinde de dava açma hakkına sahip olabilir. Ancak, P&I kulübü yurt dışında bir kuruluş olduğu için, mahkemenin yetkili olup olmadığının tartışması farklı bir hukuki mesele ortaya çıkarabilir. Çoğu durumda, mahkeme yetkisizlik kararı alarak armatörü İngiltere’de dava açmaya yönlendirebilir.

Sonuç olarak, armatörler genellikle mahkemeye başvurmadan önce P&I kulübü ile tahkim veya müzakere süreçlerine yönelirler. Ancak, eğer tahkim şartı bulunmuyorsa ya da tahkim süreci tatmin edici bir çözüm sunamıyorsa, mahkemeye gitmek kaçınılmaz hale gelebilir.

Risk Yönetimi ve Doğru Sigorta Kapsamının Önemi

Denizcilik sektöründe etkin bir risk yönetimi politikası, olası zararların önüne geçmek veya en aza indirmek için kritik bir faktördür. Gemi bakım ve denetimlerinin düzenli olarak yapılması olası kazaların önlenmesi, yapısal zayıflıkların ve teknik arızaların önceden tespit edilmesiyle mümkündür. Bu bağlamda, doğru sigorta poliçelerinin seçilmesi, gemi operasyonlarının niteliğine uygun P&I ve H&M sigortaları seçmek, kazalar sonrası oluşabilecek mali kayıpları korur.

Denizcilik sektöründe insan hatası kaynaklı kazalar yaygındır. Bu nedenle, mürettebatın uluslararası standartlara uygun eğitim alması, acil durumlara karşı hazırlıklı olması sağlanmalıdır. Yapay zekâ ve büyük veri analizi gibi teknolojilerin kullanımı, deniz trafiğini daha güvenli hale getirebilir ve kazaları önlemede önemli bir rol oynayabilir. Deniz taşımacılığı, büyük finansal yatırımlar gerektiren ve yüksek risk barındıran bir sektördür. Gemi kazaları hem ekonomik kayıplara hem de çevresel zararlara ve insan kaynaklı zararların ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle, sigorta sistemlerinin ve hukuki süreçlerin etkin bir şekilde işletilmesi, sektörün sürdürülebilirliği açısından kritik bir öneme sahiptir. Ayrıca, hukuki süreçlerin hızlı işlemesi için denizcilik mahkemelerinin uzman kadrolarla donatılması ve sigorta anlaşmazlıkları için tahkim, arabuluculuk vb. gibi alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinin yaygınlaştırılması önemlidir.

Sonuç olarak, denizcilik sektöründe risk yönetimi ve kazaların etkilerini azaltmak için sigorta sistemleri ve hukuki düzenlemeler çok önemlidir. Sigorta ve hukuk sistemlerinin iyi çalışması için tarafların sorumluluklarını net bir şekilde belirlemesi ve teknik ve sigorta süreçlerinin birbirini tamamlaması gerekir.

KAYNAKÇA