FARUK DOĞAN / TÜRKLİM GENEL SEKRETERİ

LİMANLARA YÖNELİK TEHDİTLER, RİSKLER
AFET, RİSK VE KRİZ YÖNETİMİ

Giriş ve Stratejik Arka Plan

Limanlar, deniz taşımacılığı ile gerçekleştirilen küresel ticaretin omurgasını oluşturan, ülke ekonomilerinin stratejik lojistik merkezleridir. Türkiye'nin dış ticaretinin miktar bazında %86’sı ve değer bazında %55’i denizyoluyla yapılmaktadır. 8.592 km uzunluğundaki kıyı şeridi boyunca konuşlanmış 194 uluslararası liman tesisi, Türkiye’yi küresel ticaretin kesişme noktasında kritik bir ülke haline getirmektedir.

Bununla birlikte, Türk limanları da tıpkı dünyadaki diğer limanlar gibi, küresel, bölgesel ve yerel düzeyde birçok tehdide açıktır. Artan ticaret hacmi, teknolojik altyapı, coğrafi konum ve stratejik değer, bu tesisleri çeşitli risklere karşı daha da hassas hale getirmektedir.

Temel Kavramlar: Emniyet, Güvenlik ve Kriz Yönetimi

Limanlar, karmaşık operasyonel yapılar olduklarından, bir yandan iş güvenliği ve emniyet riskleriyle, diğer yandan güvenlik tehditleri ve kriz yönetimi gerektiren durumlarla karşı karşıyadır. Emniyet (safety), güvenlik (security), afet yönetimi, risk yönetimi ve kriz yönetimi, limanlarda birbirinden ayrı düşünülmemesi gereken entegre yönetişim alanlarıdır.

· Emniyet Riski: İş kazaları, yangın, patlama, kimyasal sızıntı, yükleme boşaltma kazaları gibi teknik ve operasyonel kaynaklı riskler.

· Güvenlik Riski: Terör, organize suç, kaçakçılık, sabotaj, siber saldırı, iç tehdit gibi kasıtlı eylemlerden kaynaklanan tehditler.

· Kriz Yönetimi: Afetler, savaşlar, ekonomik krizler, pandemiler, kazalar gibi sistematik ve dışsal şoklara karşı hazırlıklı olunmasını amaçlar.

Risk Türleri ve Limanlara Etkileri

Riskleri 5 ana başlık altında sınıflandırabiliriz:

1. Doğal Afetler:

· Depremler, Tsunamiler ve Küresel Isınmanın Etkileri (Deniz Seviyesi Yükselmesi/azalması): Özellikle Kocaeli, İstanbul, İzmir, İskenderun, Çanakkale gibi deprem riski yüksek bölgelerdeki limanlar için kritik tehlikedir. Ayrıca tarih içerisinde bölgedeki depremler sonrasında oluşan tsunami vakaları, bu tehdidin ciddiyetini göstermektedir.

· Aşırı Hava Olayları: Kasırga, fırtına, sel, hortum gibi olaylar liman altyapısına ve operasyonlarına doğrudan zarar verebilir.

· İklim Değişikliği: Deniz seviyesi yükselmesi, donanım ve altyapı sistemlerinin işlevsiz kalması veya deniz seviyesinin gemilerin limanlara girişine imkân vermeyecek seviyede alçalması limanların işlevsizleşmesi gibi sonuçlar doğurabilir.

2. Güvenlik Tehditleri:

· Terör ve Sabotaj: Kritik altyapı hedefi olarak limanlar doğrudan tehdit altındadır. ISPS Kodu’nun etkinlikle uygulanması bu riskin azaltılması için kritik öneme haizdir.

· Organize Suç ve Kaçakçılık: Ticaretin ana arayüzlerini oluşturan limanlardaki yoğun trafik, güvenlik tedbirlerinin uygulanmasındaki zafiyet limanları organize suç şebekeleri için cazip noktalar haline getirir. Uyuşturucu, silah, insan kaçakçılığı gibi suçların güvenliğin yetersiz olduğu limanlar üzerinden yürütülmesi mümkündür.

· İç Tehdit (Insider Threat): Liman çalışanları tarafından kasıtlı ya da ihmal kaynaklı güvenlik zaafları oluşabilir.

· Siber Saldırılar: TOS, AIS ve diğer dijital sistemlere yönelik saldırılar operasyonları durdurabilir.

3. Emniyet Riskleri:

· İş Kazaları: Liman içi gemi kazaları, vinç devrilmesi, yük düşmesi, makine kazaları gibi riskler personel sağlığı ve operasyonel sürekliliği sekteye uğratabilen kritik öneme haiz kazalardır.

· Kimyasal ve Tehlikeli Madde Kazaları: Yanıcı, zehirli veya patlayıcı maddelerin sızıntısı ya da yanlış elleçlenmesi ciddi çevre felaketlerine yol açabilir.

· Trafik Kazaları: Özellikle liman içi kavşaklar, pregateler, tartı alanları ve depo sahaları kritik risk alanlarıdır.

· Enerji Kesintileri ve İletişim Arızaları: Kasıtlı saldırılar veya kaza sonucu olan bu tür müdahale ve kesintiler operasyonel sistemlerin durmasına, güvenlik kameralarının devre dışı kalmasına neden olabilir.

4. Çevresel ve Ekolojik Tehditler:

· Gemi Kaynaklı Kirlenmeler: Petrol sızıntıları, balast suyu boşaltımı, katı ve sıvı atık yönetimi gibi başlıklarda limanların uluslararası çevre standartlarına uyması zorunludur.

· Biyolojik ve Kimyasal Kirletici Kazaları: Yeni nesil kirleticilerin (örneğin balast kaynaklı biyolojik tehditler) kontrolü daha karmaşık hale gelmiştir.

· Tehlikeli Atık Yönetimi: Atık bertaraf sistemlerinin eksikliği, çevresel ve cezai riskleri artırmaktadır.

5. Ekonomik ve Sosyal Riskler:

· Grev ve İşçi Hareketleri: Operasyonların durması, dışarıdan yetkisiz personel kullanımı, güvenlik ve acil müdahale zaafları doğurur. Ayrıca liman bağlantı noktaları üzerinde ve kapısında olabilecek gösteri, protesto veya diğer eylemler liman operasyonlarını olumsuz etkileyebileceği gibi bu tür ortamlar suç örgütleri tarafından da istismar edilerek limana yönelik riskli durumlar yaratabilir.

· Tedarik Zinciri Kesintileri: Küresel ekonomik ve ekolojik krizler, deniz ulaştırma yollarını etki altına alan savaş, çatışma, deniz haydutluğu ve pandemiler limanlardaki ticaretin normal seyri üzerinde doğrudan veya dolaylı etkiler yaratabilen önemli küresel ve bölgesel tehdit ve riskleri oluşturur. Örneğin Rusya-Ukrayna Savaşı, Kızıldeniz krizleri, Panama Kanalı kuraklığı veya COVID-19 Salgını gibi olaylar, konteyner akışını bozarak limanların iş yükünü ani şekilde olumlu veya olumsuz yönde değiştirebilmektedir. Savaş bölgelerine alternatif güzergâhların Türkiye üzerinden oluşturulması, transit yük artışına neden olurken güvenlik risklerini de beraberinde getirir.

Limanların Bu Risklere Karşı Hassasiyeti

Türk limanlarının bu risklere karşı hassasiyeti üç düzlemde değerlendirilebilir:

· Fiziksel Hassasiyet: Coğrafi konum (fay hattı üzerindeki veya kriz bölgelerine yakın limanlar), altyapı yetersizliği (kırılgan veya yetersiz altyapı), yük türü (tehlikeli madde elleçlemesi).

· İşletme Kaynaklı Hassasiyet: Eğitimli personel eksikliği, otomasyon seviyesinin düşüklüğü, kriz senaryosu ve iş sürekliliği planlarının eksikliği.

· Yönetsel/Zihinsel Hassasiyet: Güvenlik kültürünün zayıflığı, mevzuat uygulama eksiklikleri, ISPS denetim sonuçlarında uyumsuzluklar.

Riskleri Azaltmaya Yönelik Tedbir ve Yaklaşımlar

· Risk Tabanlı Planlama: Tüm risk türlerine özel, entegre risk analizleri yapılmalı; riskler önceliklendirilmelidir.

· Otomasyon ve Dijital İzleme Sistemleri: Siber tehditlere karşı siber savunma altyapısı güçlendirilmelidir.

· Çok Paydaşlı İş birliği: Kolluk Kuvvetleri, Belediyeler, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı gibi kurumlarla senaryo bazlı iş birlikleri geliştirilmeli.

· Alternatif Operasyon Planları: Grev, pandemi, afet gibi durumlara özel yedek personel, acil müdahale ve iş sürekliliği planları hazırlanmalı.

· Çevreye Duyarlı Uygulamalar: MARPOL ekleri kapsamındaki yükümlülükler eksiksiz yerine getirilmeli; atık kabul tesisi kapasitesi artırılmalı.

· Uluslararası Standartlara Uyum: ISO 45001, ISO 22301, ISPS, IMO Sınıflandırmaları ve AB Uyum Direktifleri liman yönetiminde referans alınmalı.

Sonuç

Limanlar, yalnızca ticaretin fiziksel kapıları değil, aynı zamanda ülke güvenliğinin, ekonomik istikrarın ve çevresel sürdürülebilirliğin korunmasında hayati öneme sahip stratejik tesislerdir. Türk limanları bu bağlamda yalnızca operasyonel verimlilik değil; çok boyutlu tehditlere karşı dayanıklılık (resilience) bakımından da geliştirilmelidir. Etkin bir Afet, Risk ve Kriz Yönetimi Sistemi, tüm liman paydaşlarının aktif katılımı ile ancak mümkün olabilir.

FARUK DOĞAN

KAYNAKÇA