DR. SEDAT BAŞTUĞ

BANDIRMA 17 EYLÜL ÜNİVERSİTESİ, DENİZCİLİK FAKÜLTESİ

DÜNYA VE ÜLKEMİZ LİMANLARINDA YEŞİL LİMAN UYGULAMALARI

Yaşadığımız yüzyılın en büyük sorunlarından biri iklim krizi ve bu krizle nasıl başa çıkılacağıdır. İklim krizine dair yapılan tüm araştırmalar gösteriyor ki, bu krizin en yıkıcı etkilerinden kaçınabilmek için öncelikle yapmamız gereken, 2030 yılına kadar karbon emisyonlarını yarı yarıya azaltmak, 2050 yılına kadar da tamamen sıfırlamaktır. İşte burada karşımıza şu tanım çıkmaktadır: “Net sıfır emisyon”. Bu kavram, insan kaynaklı faaliyetler nedeniyle atmosfere salınan ve sera etkisine neden olan karbondioksit, metan, azot oksit gibi gazların miktarını yeryüzü tarafından doğal olarak emilen sera gazı miktarıyla eşitlemek anlamına gelmektedir. İklim değişikliğine neden olan emisyonları mevcut düzeyde tutmaya devam edersek, önümüzdeki yıllarda sıcaklıkların 1,5°C’nin çok üzerine çıkacağı öngörülmektedir. Bu da dünyanın dört bir yanında tüm canlı yaşamını ve doğal kaynaklarını tehdit edecektir.

Elbette her sektörde iklim krizini önlemek için belli bir çaba gösterilmektedir, fakat denizcilik endüstrisi farklı lokasyonlarda hizmet vermesi, taşıma modları arasında sürekli değişim, artan gemi ve yük trafiği, kıyasıya rekabet ortamı yüzünden iklim değişikliği hususunda en hassas sektörlerden biri olarak görülmektedir. 2022 yılında yapılan bir çalışma özellikle Rotterdam limanının Avrupa Birliği limanları içinde en kirletici liman olduğunu ve yıllık 13,7 milyon ton (CO2) emisyon salınımı yaptığını ortaya çıkarmıştır. Kömür ile çalışan termik bir santralin yılda 4,5 milyon ton (CO2) emisyon salınımı yaptığı düşünüldüğünde bu oran Rotterdam bölgesi için olağanüstü bir emisyon kirliliğini işaret etmektedir (bkz. Tablo 1).

Tablo 1. Avrupa’yı Kirleten İlk 10 Liman

Uluslararası Denizcilik Örgütü (International Maritime Organization, IMO), MARPOL 73/78 Sözleşmesinin EK-VI: Gemilerden Kaynaklanan Hava Kirliliği’nin Önlenmesine İlişkin Kurallar isimli protokolüyle, gemilerin egzoz gazlarından çıkan başlıca azot-oksit (NOX) ve kükürt-oksit (SOX) gibi emisyonların küresel ve özel bölgeler ilanı ile bölgesel boyutta sınırlandırılmasına ilişkin düzenlemeler getirmiş olup Türkiye 26.02.2013 tarihinde kabul edilen 6438 sayılı Kanun ile bu protokole taraf olmuştur (Pekşen vd. 2014). Elbette sözleşmenin kapsamı sadece gemi işletmeciliği ile sınırlı kalmamakta, liman ve terminal işletmelerini de yakından ilgilendirmektedir. Bu nedenle günümüzde geleneksel limancılık anlayışı yerini çevre dostu bir anlayışa bırakmaktadır.

Dünya ve ülkemizde yaygınlaşan bu konsept "Yeşil Liman" olarak adlandırılmaktadır. Yeşil kelimesi köken olarak "taze ve diri" anlamına gelmekte, endüstri açısından düşünüldüğünde ise "çevre ve iklim dostu uygulamalar" olarak ifade edilmektedir. Limanlar liman kullanıcılarının birden çok hizmet aldığı pek çok fonksiyona sahip endüstriyel faaliyet alanlarıdırlar ve çevre dostu olabilmeleri için farklı niteliklere sahip olmaları gerekmektedir. İşte bu yüzden yeşil liman konsepti, gemi ve limanlardan kaynaklanan hava kirliliğini, enerji tüketimini, gürültüyü, su kirliliğini ve gemi atıklarını en aza indirmeyi, atık yönetimini ve liman gelişimini artırmayı hedeflemektedir (Yorulmaz ve Patruna, 2022). Bu çok boyutlu yaklaşım liman kaynaklı ve iklim krizine neden olan çevresel olumsuzlukların azaltılmasını amaçlamaktadır.

Yeşil liman konseptinin ilk meyvesi, 1997 yılında limanların çevre ve iklime verdikleri olumsuz etkiler hususunda endişe duyan 7 liman yöneticisinin ortak çalışması sonucu ortaya çıkmış olan “EcoPorts” platformudur. Günümüzde EcoPorts, Avrupa’nın en büyük yeşil liman platformu olmuştur. Bu platform, 2011 yılında Avrupa Deniz Limanları Organizasyonu (ESPO) bünyesine katılmıştır. EcoPorts platformu yeşil liman konseptini kendi bünyesinde uygulamak isteyen limanlar için “Liman Çevresel İnceleme Sistemi (Port Environmental Review System, PERS)” adı verilen bir sertifikasyon programı uygulamaktadır. Yeşil liman hedeflerini gerçekleştiren ve bu hedeflerin gerçekleştiğini ESPO denetiminde başarıyla kanıtlayan limanlar 2 yıl geçerli olan PERS sertifikasını almaya hak kazanmaktadırlar. Ayrıca, ESPO 2003 yılında Çevre Yönetimi Kodu (Environmental Code of Practice) adıyla bilinen limanların çevresel risk analizinin yapıldığı programda uygulamaktadır. Her yıl üye limanların çevresel riskleri düzenli olarak kontrol edilmektedir ve çeşitli iyileştirmeler yapılmaktadır. Ülkemizde ise Denizcilik Genel Müdürlüğü’nce “Yeşil Liman (Green Port)” projesi dünya limanlarındaki gelişmelere paralel bir şekilde uygulamaya konmuştur. Böylelikle, ülkemizde yeşil liman kriterlerine (kalite ve çevre yönetim sistemi, iş sağlığı ve güvenliği, tehlikeli yüklerin elleçlenmesi vb.) uymak isteyen limanlarımız EcoPorts standartlarına kavuşturulması amaçlanmaktadır. ESPO, EcoPorts üyesi olan tüm limanların çevresel öncelliklerini her sene güncellemektedir. 2022 yılında yayınladığı raporunda liman önceliklerinde belirgin değişimler olduğu gözlemlenmektedir. Örneğin iklim değişikliği üye limanların ilk önceliği konumuna yükselmiştir (bkz. Tablo 2).

“Yeşil liman” kriterleri kalite ve çevre yönetim sistemi, iş sağlığı ve güvenliği, tehlikeli yüklerin elleçlenmesi gibi pek çok konuda liman yönetimlerine standartlar getirirken, aynı zamanda bu konsepti benimseyen limanlar emisyon kontrolü ve azaltımı için (a) alternatif yakıt ve (b) yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı ile (c) Cold Ironing ismi verilen gemilere karadan enerji tedarikinin sağlanması uygulamalarına odaklanmaktadırlar (Demir, Sağlamtimur ve Çalışkan, 2022).

Liman yük elleçleme ekipmanları için alternatif yakıtlar farklı kaynaklardan tedarik edilmektedir. Örneğin, Bremerhaven limanında manevra lokomotiflerinde hidrojene bitki türevli yakıt kullanımına (Hydro-treated Vegetable Oil, HVO) yakın zamanda başlanmıştır. Bitkisel ve biyolojik yakıtlar liman endüstrisi için yeni enerji kaynakları olmalarına rağmen, yatırım maliyetleri oldukça yüksek ve üretebilmeleri için kompleks donanımlara ihtiyaç bulunmaktadır. Valensiya limanında hidrojen yakıtlı ekipmanların enerji gereksinimi için hidrojen jeneratörleri Xità iskelesinde konuşlandırılmıştır. Fakat, hidrojen doğal bir enerji kaynağı olmadığından üretimi için başka enerji kaynaklarına ihtiyaç duymaktadır.

Tablo 2. Limanların en önemli 10 çevresel öncelikleri

Özelikle sera gazlarının azaltılmasında hidrojen üretirken yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı şarttır. Bu maksatla Valensiya limanı 27.700 m2 üzerine kurulu yeni bir güneş enerjisi üretim tesisi Grimaldi terminalinin çatısı üzerine kurmaktadır. Bu tesis yıllık 9,000 MWh ‘lik enerji üretecektir. Üretilen bu miktar, Valensiya limanının yaklaşık olarak yıllık %11’lik elektrik tüketimini karşılayacaktır. Dolayısıyla hem limanın enerji tüketiminde hem de başka bir kaynaktan enerji üretiminde yenilebilir enerji kaynaklarının kullanılması Valensiya için önemli sürdürülebilir bir avantajdır.

Şekil 1. Cold Ironing Sistemi

Bu uygulamaların haricinde gemilerin rıhtımda bekleyişinden kaynaklı emisyon düşürücü yeni bir uygulama da yeşil limanlarda görülmektedir. Bu uygulamaya “Cold Ironing” ismi verilmektedir. Kısaca gemi yaşam mahalli, yük istasyonları vd. yapılarının ihtiyaç duyduğu elektriğin liman sahasından gemiye iletilmesi olarak “Cold Ironing” tanımlanmaktadır. Bu uygulama karada güç tedariki, karadan gemiye güç tedariki ve karadan karaya güç tedariki olarak üç ayrı şekilde yapılmakta ve sistem üç parçadan oluşmaktadır (Chen vd., 2019): (a) liman güç sistemi, (b) liman-gemi güç sistemi ve (c) gemi güç sistemi. Şu anda mevcut sistemler çoğunlukla kruvaziyer veya feribot tipi gemilerin liman terminallerindeki güç ihtiyaçlarını karşılamak için kullanılmaktadırlar. Örneğin, Stockholm Limanı, yolcu taşıyan gemiler için Cold Ironing sistemi inşa edilmesi için önemli bir yatırım yapmaktadır. Bu girişimle Stockholm, İsveç'te yolcu gemilerine kara güç tedariki sunan ilk liman olacaktır. Böylece Kopenhag, Aarhus ve Helsinki limanları da dahil olmak üzere diğer Baltık Denizi limanları ile uluslararası standartlarda kara elektrik bağlantısı kurulacaktır. Burada amaç, çok sayıda denizcilik firmasını kara elektrik gücünden faydalanmaları için gemi tabanlı ekipmanlara yatırım yapmaya teşvik etmektir. Böylece Kopenhag limanının yıllık en az 6.000 ton sera gazı emisyonundan tasarruf edeceği düşünülmektedir.

Ülkemizde de Cold Ironing uzun zamandır üzerinde hem bilimsel hem ticari olarak çalışılan bir konudur. Örneğin, Pekşen vd. (2014) yaptıkları çalışmalarında MARPORT liman üzerinde Cold Ironing uygulaması için bir vaka çalışması gerçekleştirmişlerdir. Bulgularında iki ayrı senaryo ortaya koymuşlardır. İyimser senaryo da yatırım maliyeti için gerekli olan 5.706.882 USD’nin terminali ziyaret edecek gemilerin bu sistemi kullanma yüzdelerine göre en iyi halde 3 yıl sonra, en kötü halde 7 yıl sonra liman işletici kuruluş tarafından tazmin edilebileceği hesaplanmıştır.

Tablo 3. Avrupa Birliği En İyi Yeşil Liman Uygulamaları

Buna karşılık kötümser senaryo baz alındığında 7.278.282 USD başlangıç yatırım maliyetinin, terminali ziyaret edecek gemilerin bu sistemi tercih etmesi yüzdelerine göre en iyi halde ile 4 yıl sonra, en kötü halde ise 8 yıl sonra Cold Ironing sisteminin kendini finanse edebileceği hesaplanmıştır. ESPA verilerine göre Avrupa Birliği’nde en iyi Yeşil Liman uygulamaları Tablo 3’de sıralanmaktadır. Avrupa limanları ivedi bir şekilde kendi kaynaklarını ya da farklı fon fırsatlarını değerlendirerek sürdürülebilir kalkınma çabası içindedirler. Liman enerji yatırımlarını daha çok yenilenebilir enerji kaynaklarına (örneğin off-shore rüzgâr enerji tarlaları) doğru yapmayı tercih etmektedirler. Ülkemizde de yenilenebilir enerji kaynakları yatırımları devam etmektedir. Uluslararası Enerji Ajansı (International Energy Agency) istatistiklerine göre Türkiye’nin 2030 yılında rüzgâr enerji gücü 7.932 TWh (Teta-Watt-Saat)’ına çıkacaktır (bkz. Şekil 2). Bu istatistiklerde özellikle rüzgâr enerji gücünün artışı dikkat çekicidir.

Şekil 2. Türkiye’nin Net Sıfır Senaryosuna Göre Teknoloji ile Yenilenebilir Enerji Üretimi,

2010-2030

2050 Yılına Kadar Net Sıfır Emisyon Senaryosu (NZE), küresel enerji sektörünün 2050 yılına kadar net sıfır CO2 emisyonuna ulaşması için yol gösteren normatif bir Uluslararası Enerji Ajansı senaryosudur ve buna göre gelişmiş ekonomiler diğerlerinden önce net sıfır emisyona ulaşmaktadırlar. Bu senaryo aynı zamanda, özellikle 2030 yılına kadar evrensel enerji erişimi ve hava kalitesinde büyük iyileştirmeler sağlayarak, enerjiyle ilgili temel Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerini (United Nations Sustainable Development Goals, SDGs) de karşılamaktadır.

Ülkemiz limanlarında, bahsettiğim gibi, yenilenebilir enerji kaynaklarına yatırım yapmanın teşvik edilmesi birçok nedenden dolayı önemlidir. Ancak, ülkemiz limanları için yenilenebilir enerji yatırımlarında en uygun finansman teşvik sistemi kota sistemi olduğu görülmektedir. Kota sisteminin bir parçası olan Yeşil Sertifikalar, yenilenebilir enerji üretimini belgeleyen ve elektriğin üretim zamanından bağımsız olarak rekabet ortamında ticareti yapılan değerli evraklardır. Kotasını doldurmayan işletmelere yaptırım uygulanması, işletmeler arasında sertifika alışverişini teşvik etmektedir. Böylece hem yenilenebilir enerjiye rekabet etme gücü kazandırılmış hem de yeşil sertifikaların uluslararası ticarete geçişte kullanılması mümkün olabilmektedir (Şimşek ve Baştuğ, 2021). Kota teşvik sistemi, limanların sürdürülebilir enerji kaynaklarına yönelik kullanımını teşvik etmekte ve bu da Cold Ironing ve hidrojen tedarik teknolojilerinin benimsenmesini desteklemektedir.

Sonuç olarak, iklim kriziyle başa çıkmak için karbon emisyonlarını azaltma ve net sıfır emisyon hedeflerine ulaşma gerekliliği ön plana çıkmaktadır. Denizcilik endüstrisi, iklim değişikliği konusunda hassas bir sektör olup, yeşil liman konseptiyle bu soruna çözüm sunmaktadır. Yeşil limanlar, çevre dostu uygulamalarla hava kirliliğini, enerji tüketimini, gürültüyü, su kirliliğini ve gemi atıklarını en aza indirgemeyi hedeflemektedir. EcoPorts gibi platformlar ve sertifikasyon programları, yeşil liman hedeflerine ulaşmak isteyen limanlara rehberlik etmekte ve çevresel riskleri kontrol altında tutmaktadır. Alternatif yakıtlar, yenilenebilir enerji kaynakları ve Cold Ironing gibi uygulamalar, limanlarda emisyon kontrolü ve azaltımını desteklemektedir. Ancak, yeşil limanların yaygınlaşması için daha fazla yatırım ve iş birliği gerekmektedir. Özetle, denizcilik endüstrisinin iklim kriziyle mücadeledeki hedefleri büyük olmakla birlikte, henüz katedilmesi gereken çok yol bulunmaktadır.